تاثیر اتصال ترانزیت ریلی به بنادر سواحل مکران در ارتقاء مولفه نظامی جنوب شرق ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه جغرافیای سیاسی، دانشکده مدیریت، دانشگاه علوم دریایی امام خمینی (ره) ،نوشهر، ایران

چکیده

چکیده
سواحل مکران با توجه به توانمندی‌های ممتاز محیطی و نزدیکی به کشورهای آسیای مرکزی و شرقی در منطقه‌ی جنوب شرق در مقوله‌ی کشتیرانی و ترابری دریایی، پیوند با راهگذر شمال- جنوب و مسیر ترانزیتی شرق- غرب موقعیت خاص جغرافیایی را دارد. علیرغم ارزش حیاتی این منطقه، مسئله اصلی این است که اتصال این شبکه به ترانزیت حمل ونقل ریلی داخل و خارج کشور و کریدور شمال-جنوب چه تأثیری بر قدرت نظامی سواحل مکران خواهد داشت؟
روش تحقیق این پژوهش، توصیفی-تحلیلی است که از طریق مطالعه اسناد و مدارک کتابخانه ای گردآوری وانجام‌ گردید. برقراری ترانزیت ریلی سواحل مکران موجب افزایش تعامل دولت جمهوری اسلامی ایران با سایر دولت ها، جذب سرمایه‌های خارجی، رونق اقتصادی و افزایش اشتغال و مهاجرت معکوس با تقویت چشم‌گیر شهرسازی، ایجاد امنیت و ثبات سیاسی در منطقه‌ی شکننده خاورمیانه، تسریع در احیای راه ابریشم دریایی و اتصال این بندر به هارتلند "مکیندر" و بهره‌مندی از مزیت ژئوپلیتیکی آن خواهد شد.

کلیدواژه‌ها


فصلنامه مطالعات جنگ

سال چهارم، شماره دوازدهم، بهار 1401

مقالة سوم از صفحه 67 تا 88

 

 

 

تاثیر اتصال ترانزیت ریلی به بنادر سواحل مکران در ارتقاء مؤلفه های نظامی جنوب شرق ایران

حسین قاضی*[1]

دریافت مقاله: 30/08/1400                                                                                                      پذیرش مقاله:05/03/1401

چکیده

سواحل مکران با توجه به توانمندی‌های ممتاز محیطی و نزدیکی به کشورهای آسیای مرکزی و شرقی در منطقه­ی جنوب شرق در مقوله­ی کشتیرانی و ترابری دریایی، پیوند با راهگذر شمال- جنوب و مسیر ترانزیتی شرق- غرب موقعیت خاص جغرافیایی را دارد. علیرغم ارزش حیاتی این منطقه، هدف اصلی این تحقیق تبیین چگونگی تاثیر اتصال شبکه به ترانزیت حمل‌ونقل ریلی داخل و خارج کشور و کریدور شمال-جنوب می باشد.سوال اصلی پژوهش این است که، اتصال ترانزیت ریلی به بنادر سواحل مکران چه تاثیری بر قدرت امنیتی-نظامی شرق کشور خواهد داشت؟ به نظر می­رسد اتصال شبکه حمل­ونقل ریلی به سواحل مکران موجب ارتقاء مؤلفه‌های امنیتی-دفاعی و نظامی شرق کشور خواهد شد. برقراری ترانزیت ریلی سواحل مکران موجب افزایش تعامل دولت جمهوری اسلامی ایران با سایر دولت‌ها، جذب سرمایه­های خارجی، رونق اقتصادی و افزایش اشتغال و مهاجرت معکوس با تقویت چشم­گیر شهرسازی، ایجاد امنیت و ثبات سیاسی در منطقه­ی شکننده غرب آسیا،  تسریع در احیای راه ابریشم دریایی و اتصال این بندر به هارتلند "مکیندر" و بهره‌مندی از مزیت ژئوپلیتیکی آن خواهد شد. نوع این پژوهش کاربردی و روش آن توصیفی-تحلیلی است که از طریق مطالعه اسناد و مدارک کتابخانه­ای گردآوری و انجام‌ گردید.

واژگان کلیدی: ترانزیت ژئوپلیتیکی ،سواحل مکران، ترانزیت ریلی، قدرت دریایی

 

 

  1. مقدمه

توسعه زیرساخت­های حمل­ونقل و مهم­تر از همه بهره­برداری حداکثری از آن با توجه به موقعیت جغرافیایی کشور، بر ایجاد مشارکت استراتژیک با کشورهای همسایه، تشکیل اتحاد و بلوک­های جدید ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک مؤثر خواهد بود. لذا کشورهایی که قادر به ایجاد اتحاد ژئواستراتژیک با همسایگان خود و بهره­مندی از موقعیت جغرافیایی خود باشند می­توانند از سرمایه­گذاری مستقیم در توسعه زیرساخت­ها، اجرای تأسیسات و به­کارگیری تجهیزات و فن­آوری­های پیشرفته صنعت حمل­ونقل به دلیل ملزومات و مقدمات ترانزیتی برخوردار شوند. حمل­ونقل و ترانزیت را می­توان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ارکان و زیرساخت­های تجاری برای توسعه صادرات،کسب درآمدهای ارزی، ایجاد ارزش‌افزوده، ایجاد فرصت‌های شغلی، رشد و توسعه اقتصادی، افزایش امنیت ملی، تقویت مناسبات بازرگانی، امنیتی و همگرایی اقتصادی و سیاسی با کشورهای منطقه به شمار آورد (Parand, 2013:1). جایگاه ایران در ترانزیت و مزیتی که در دسترسی به آب­های آزاد دارد باعث شده سرزمین ایران لندبریجی[2]برای کشورهای محصور در خشکی باشد و این کشورها بتوانند کالاهایشان را از راه دریا دادوستد کنند و از امتیازات حمل­ونقل دریایی بهره­مند شوند (SidaAmini & Bavarsad, 2015: 2).

سواحل مکران نیز آسان­ترین و راهبردی­ترین راه ایران در دسترسی به آب­های آزاد و برای شش کشور محاط در خشکی آسیای مرکزی است. کشورهای آسیای میانه ازجمله ترکمنستان، قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان و همچنین افغانستان که برای توسعه صادرات خود به آب­های آزاد دسترسی ندارند قادر خواهند بود از طریق سواحل مکران و خطوط ریلیِ آن‌که به سیستم حمل­ونقل ایران متصل می‌شود برای ترانزیت و صادرات کالاهای خود استفاده کنند. بر همین اساس ایران به‌عنوان یک مسیر ترانزیتی کوتاه و مناسب همواره موردتوجه صاحبان کالا بوده است. به‌گونه‌ای که آثار چرخ‌های این صنعت هنوز هم بر جاده ابریشم باقی است. موقعیت جغرافیایی بنادرسواحل مکران نیز در منطقۀ جنوب شرق کشور به‌عنوان مهم­ترین بندرها اقیانوسی ایران در بخش شمالی دریای عمان با توجه به توانمندی­های ممتاز محیطی و همچنین نزدیکی آن به کشورهای افغانستان، پاکستان و آسیای مرکزی و شرقی، موقعیت راهبردی خاصی به این منطقه در مقولۀ کشتیرانی و ترابری دریایی، پیوند با راهگذر شمال- جنوب و نیز مسیر ترانزیتی شرق- غرب بخشیده است.ازاین‌رو، سواحل مکران با توجه به ملاحظات ژئواکونومیکی و ژئوپلیتیکی، قادر است جایگاه خود را برای اتصال شمال-جنوب و شرق-غرب، با چشم‌اندازی آینده­نگر در نظام نوین جهانی تثبیت و ارزش موقعیت راهبردی خود را ارتقاء بخشد و ظرفیت­ها و توانمندی­های جدیدی برای رسوب و انباشت سرمایه به‌عنوان موتور محرکه توسعه در کشور و محور شرق از گذر این مبادلات عظیم، خلق کند.

تحقق منویات رهبر معظم انقلاب اسلامی در مورد پیگیری یک راهبرد و تبدیل تهدیدها به فرصت در تحولات بین‌المللی با توجه به ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی، ژئواکونومیکی و ژئواستراتژیکی سواحل مکران (Khamenei.ir )از دیگر موارد مهم تبیین‌کننده اهمیت موضوع تحقیق است.با توجه به این مهم، پژوهش حاضر درصدد پاسخ به این پرسش هست: اتصال حمل­ونقل ریلی به سواحل مکران چه تأثیری بر مؤلفه های نظامی جنوب شرق ایران دارد؟

  1. مفاهیم نظری و پیشینه پژوهش

2-1. ژئوپلیتیک: پیروز مجتهد زاده ژئوپلیتیک را معادل سیاست جغرافیایی دانسته و آن را بدین گونه تعریف می‌کند « ژئوپلیتیک یا سیاست جغرافیایی اثر محیط و اشکال یا پدیده­های محیطی، چون موقعیت جغرافیایی شکل زمین، منابع کمیاب، امکانات ارتباطی و انتقالی( زمینی، دریای، هوایی، فضایی) وسایل ارتباط جمعی و... را در تصمیم­گیری­های سیاسی، به‌ویژه در سطوح گسترده منطقه‌ای و جهانی مطالعه و بررسی می­کند» (Mujtahedzadeh,2011).دیدگاه­ها و نگرش­های متفاوتی نسبت به موضوع ژئوپلیتیک مشاهده می‌شود که به‌طور مختصر می­توان پنج نظر زیر را در بین آن‌ها استنباط کرد:

۱) جغرافیا بر امور نظامی- استراتژیک

۲) تأثیر یک‌جانبه جبری جغرافیا بر سیاست به‌ویژه روابط بین­الملل

۳) تأثیر دوجانبه جغرافیا

۴) ساختار قدرت و رقابت جهانی

۵) دانش عملی فضایی سازی سیاست‌ها و هدایت رقابت­ها (Hafeznia, 2017 )

2-2.قدرت : آنچه به‌عنوان (قدرت) در دنیای ژئوپلیتیک پست‌مدرن مطرح است، توان یک ملت در اعمال اراده ملی در درون و ورای مرزهای خود است. آشکار است که چنین قدرتی فراهم نمی­آید، مگر آن‌که آن ملت بتواند به مجموعه­ای از ابزارهای قانونی، سیاسی، اقتصادی و دفاعی دست یابد (Mujtahedzadeh,2012). کشورهایی که در سازمان بین­المللی یا منطقه­ای عملاً بر فرآیندها، تصمیمات و اقدامات جمعی تأثیر گذاشته و دیگر کشورها و اقدامات و کنش آن‌ها را نیز متأثر می­کند – آن‌هایی هستند که از وزن ژئوپلیتیکی و به‌تبع آن منزلت بیشتر و برتر در میان سایر اعضای سازمان بین­المللی و منطقه­ای برخوردارند؛ بدین ترتیب آن­ها می­توانند به تولید مجدد قدرت و فرصت سازی برای پیشبرد نقطه نظرات، سیاست­ها، اهداف و برنامه­های خود در سطح منطقه­ای و جهانی بپردازند.

2-3. حمل‌ونقل دریایی: حمل­ونقل دریایی شاخه­ای از حمل­ونقل است که در توسعه تجارت خارجی نقش مهمی ایفا می­کند. این شاخه از حمل­ونقل به‌واسطه داشتن مزیت­هایی ازجمله هزینه پایین حمل کالا، پرداخت وجه در مقابل اسناد معتبر و سرعت عمل در حمل حجم بالایی از کالا، از مناسب­ترین روش­های حمل­ونقل به شمار می­آید. حمل­ونقل دریایی به‌عنوان یک بخش جدانشدنی از تجارت دنیا شناخته می‌شود. به شکلی ارائه انواع خدمات در صنعت حمل­ونقل دریایی جزو پارامترهای لازم و بسیار مؤثر در انجام یک معامله بین‌المللی موفق است. حمل­ونقل دریایی اگر کارآمد باشد مطمئناً باعث افزایش میزان تجارت بین‌المللی خواهد شد (Kafili and Motalabi, 2020).

2-4. حمل­و نقل ریلی: یکی از راه­های بسیارموثر در کاهش هزینه­ها گسترش بخش حمل­ونقل عمومی و به خصوص راه آهن شهری است کـه به عنوان یکی از بهترین، اقتصادی­ترین و پاک­ترین انواع سیستم­های حمل­و نقـل عمومی در جهان شناخته شده است. ایمنی بسیار بالا، راحتی وآسایش مسافران، کاهش مصرف انرژی و ایجادآلودگی هـوا و صوتی بسیار ناچیز، سرعت مناسب و قیمت پـایین ازجمله مزیت­های آن به­شمار می­رود. اگرچه حمل­و نقل ریلی با هزینه اولیه و سرمایه­گذاری­های لازم برای زیرساخت­ها، قابلیت انعطاف­پذیری پایین و هزینه­های بالای تعمیرو نگهداری در صورت فرسوده و قدیمی­شدن ناوگان­های ریلی و اثرات روانی و فرهنگی واقتصادی ناشی از آن همراه خواهد بـود، اما تاثیرات شگرفی در مباحث زیست محیطی می­تواند داشته ­باشد که مسئولین را ازهزینه­های اقتصادی به دور داشته و درتأمین و گسترش هر چه بیشتر این خطوط ترغیب کند (Kazemian et al, 2015).

حمل­و نقل ریلی به­عنوان عامل ارتباط دهندۀ مراکز عرضه و تقاضا و عنصرتداوم بخش به فعالیت­های اقتصادی و اجتماعی، از دوبعد توسعه ملی و قیمت نهایی کالا و خدمات دارای اهمیتی خاص می­باشد ونقش اساسی و کلیدی در تقریبا تمامی فرآیندهای اقتصادی یک کشور دارد. بنابراین توجه دقیق و جامع به هریک از عوامل زیرساختی حمل و نقل ریلی در تامین بازده اجتماعی- اقتصادی جزو الزامات اصلی به ثمررساندن اهداف رشد و توسعه یک کشور به شمار می رود. کشور ایران با 1648195 کیلومتر مربع وسعت یک استثناء نمی­باشد و بنابراین توسعه اقتصادی آن به­طور جدی به توسعه زیرساخت های ریلی آن بستگی دارد.( Khaksari, 2016).

این سیستم به‌عنوان‌ یکی‌ از بخش‌های‌ مهم‌ سیستم‌ حمل‌ونقل‌، نقش‌ عمده‌ای‌ را در عرصه‌ اقتصادی، صنعتی‌ و اجتماعی‌ کشورها ایفا می‌کند و به‌واسطه مزایای خاص و نسبی که در مقایسه با سایر بخش‌های حمل­ونقلی ازجمله هوایی‌، جاده‌ای و دریایی دارد، توانسته سهم قابل‌توجهی را در حوزه حمل­ونقل به خود اختصاص دهد.

ازجمله مزایای آن عبارت‌اند از: - کاهش قیمت تمام‌شده برای استفاده‌کنندگان به علت کاهش هزینه حمل­و­نقل

7 - ایجاد اشتغال برای نیروی جوان و فعال جامعه

8 - ایمنی بالای راه­آهن در مقایسه با جاده

9 - کاهش ترافیک جاده­ای

10- کاهش سوانح و تصادفات جاده­ای

11- اتصال شبکه ریلی به معادن و منابع معدنی کشور

12- کمک به توسعه مناطق دورافتاده

13- تقویت توان صنایع داخلی ریلی و بومی‌سازی آن

ترانزیت ریلی ازجمله سودآورترین بخش­های حمل­ونقل هر کشور است. مدیریت کارآمد کریدورهای ترانزیتی و پل­های زمینی مهم‌ترین عامل موفقیت درزمینه­ی ترانزیت است. در مدیریت ترانزیت ریلی، چهار عامل جغرافیایی، سیاسی، فنی و سازمانی مهم و قابل‌بررسی‌اند (Nasr Azadani & Abbasi, 2010).

2-5. نظریه «هارتلند » یا فلسفه مکیندر: سر هالفورد مکیندر (1861-1947) ، یکی از بنیانگذاران اصلی جغرافیای سیاسی مدرن، به شدت از رابطه پیچیده بین فضا، جغرافیا، تاریخ و قدرت آگاه بود. مدت کوتاهی پس از پایان جنگ جهانی اول، تسلیم آلمان، شکست روسیه و تحول انقلابی در سال 1919، فوراً از این پیروزی استفاده کرد، تا بتواند از "صلح" مطلوب­ترین حالت ممکن استفاده کند. اگرچه هر دو کشور به زانو در آمده بودند ، مکیندر معتقد بود که سازماندهی مجدد و بازیابی آنها فقط وابسته به زمان است. هر دو به عنوان "مرکز ثقل" متناوب در هارتلند اوراسیا در نظر گرفته شدند-آلمان به دلیل حرکت مداوم به سمت شرق، روسیه به دلیل موقعیت مرکزی آن در قلب هارتلند - با امکان متمایز شدن در نوعی از یک "تهدید" برای امپراتوری جهان» به­شمار می­رود. از نظر مکیندر، این "تهدید نهایی برای آزادی جهان" است. مکیندر به ویژه نگران این بود که یک سیستم امنیتی کارآمد و موثر برای اروپای شرقی ایجاد شود که شامل تشکیل "لایه ای از دولت های مستقل بین آلمان و روسیه" باشد. این امر باعث ایجاد یک "استقلال گسترده" از دریای آدریاتیک و سیاه تا بالتیک می شود و این کشورها به اقیانوس دسترسی دارند و از حمایت های "کشورهای بیرونی" بریتانیای کبیر و ایالات متحده برخوردارند. درغیر این صورت، خلأ قدرت در اروپای شرقی ممکن است به درگیری فاجعه بار مکرر برای هژمونی اوراسیا منجر شود و ضروری است که "قدرت دوباره برای محاصره هارتلند" تجدید شود. از این رو نظریه معروف ژئوپلیتیک مکیندر:" هرکس بر اروپای شرقی تسلط یابد، بر هارتلند نیز مسلط خواهد شد، هرکـس بر هارتلند تسلط یابد، بر  جزیره جهانی مسلط خواهد شد؛ هرکس که بر جزیـره جهـانی تسلط یابد حکومت دنیا را به دست خواهد

گرفت"، عنوان گردید(Sabet, 2015: 164).

2-6.موقعیت و مزیت ترانزیتی سواحل مکران

کشور ایران در مرکزیت سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا قرارگرفته که در حال حاضر نزدیک به پنج میلیارد نفر در خود جای‌داده است و با توجه به برخورداری کشورمان از حدود 2000 کیلومتر مرز آبی با آب­های آزاد بین­المللی و تعدد همسایگان کشور که ایران جزو یکی از پر همسایه­ترین کشورهای جهان قرار می­دهد و تعدادی از آن کشورها جزو کشورهای محصور در خشکی بوده و برای ارتباط با سایر نقاط (اعم از کالا و مسافر ) ناچار به عبور از کشور ثالث هستند. قابلیت­های ترانزیتی کشورمان را برجسته و بر اهمیت طرح توسعه و فعال‌سازی محور ترانزیتی مکران بیش‌ازپیش می­افزاید و استفاده از این قابلیت­ها را به‌صورت یک التزام ملی در توسعه بلندمدت و پایدار ضروری می­سازد.

بر اساس پیش­بینی محققان سازمان ملل درزمینه­ی حمل­ونقل بین­المللی، حدود نیمی از حمل­ونقل جهان میان خاور دور با سایر نقاط دنیا انجام می‌شود. از مجموع 3 کریدور حمل­ونقل جهانی که کارشناسان سازمان ملل برای این امر پیش­بینی کرده­اند، 2 کریدور از ایران می­گذرد و چابهار نقطه عبور جنوبی­ترین کریدور شرقی–غربی جهان خواهد بود. این کریدور از «دروازه ابریشم» در چین آغاز می‌شود و قلب اقتصاد این کشور یعنی استان کانتون را تغذیه کرده و به سرزمین آسیای جنوب شرقی می­پیوندد و پس از طی این مسیر وارد هندوستان شده و با پوشش مهم‌ترین شهرهای این ناحیه مانند کلکته، ناکپور، جایپور، حصیرآباد،کراچی و بن قاسم به چابهار می­رسد (Lin, 2011).

 

کریدور بین‌المللی شمال-جنوب (عرب پور, 1399)

به عنوان نمونه، نقشی که نظام برای چابهار در سواحل مکران به‌عنوان موتور محرکه جدید اقتصادی کشور تعریف کرده است را می­توان به ساختاری رساند که این منطقه راهبردی و منحصربه‌فرد از منظرهای مختلف به‌ویژه در مقایسه با گوادر به‌عنوان یکی از نقاط استراتژیک جهان به‌عنوان مرکز اقتصادی کشور مشابه شانگهای در چین – استانبول در ترکیه – کراچی در پاکستان – بمبئی در هند – دوبی در امارات و غیره تبدیل کند .

                       

اهمیت منطقه ای بندر چابهار در ترانزیت هند به افغانستان، ایران، آسیای میانه (اسلامی و یوسف زهی, 97)

پیروزی انقلاب اسلامی توازن و تعادل قدرت‌های سیاسی را در منطقه برهم زد، اهداف امریکا مورد خطر قرار گرفت عوامل داخلی و خارجی برای خاموش کردن چراغ پرفروغ نوپای اسلامی به هر اقدامی دست زدند و روند وقوع حوادث در نیروهای نظامی (ارتش) و انتظامی که با پیوستن خود به صفوف مردم نقش بارز و اصلی را در پیروزی انقلاب ایفا نموده بودند محاسبات سیاستمداران عراقی و سران نظامی آن کشور را به‌سوی سنگین نمودن کفه ترازوی قدرت نظامی عراق متمایل نمود. بر اساس این ارزیابی غلط، ارتش عراق در تهاجمی از پیش تعیین‌شده با هماهنگی مستقیم قدرت­های خارجی، یورش ددمنشانه خود را در جبهه‌های غرب و جنوب آغاز کرد.

ارتش جمهوری اسلامی ایران برخلاف کاهش توان رزمی و به‌کارگیری قسمت عمده‌ای از نیروهایش در درگیری‌های شمال غرب، درنبرد با ضدانقلاب بر اساس طرح‌های قبلی، دفاع در مقابل تجاوز احتمالی عراق از ابتدای نبرد، تاکتیک و اصول نظامی تجربه‌شده را به کار گرفت و در مراحل مختلف به طرح‌ریزی، هدایت و اجرای تدابیر اتخاذشده اقدام نمود (جعفری،1387: 3).

عملیات فتح‌المبین یکی از عملیات­های سرنوشت‌ساز در تاریخ جنگ محسوب می­گردد پیروزی­های چشمگیر رزمندگان اسلام طی این عملیات، ضمن اینکه حیرت و تعجب محافل سیاسی و نظامی جهان را برانگیخت، باعث شد تا توان قوا در جنگ تحمیلی کاملاً برهم‌خورده و ایران در دو جبهه سیاسی و نظامی، ابتکار عمل را در دست خود گیرد.

هوانیروز آجا یکی از یگان‌های نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران است که از آغاز جنگ تحمیلی، هواپیماها و بالگردهای خود را در انواع مختلف کبرا، 214، شینوک، 206، 205 به مناطق عملیاتی غرب و جنوب اعزام و از آغازین روزهای جنگ با دشمن بعثی وارد نبرد گردید که با توجه به شرایط نیروهای خودی و پیشروی ارتش دشمن از همان ابتدا به‌صورت گسترده با انواع مأموریت‌ها مانند پشتیبانی آتش، تخلیه مجروحین و ترابری هوایی در پشتیبانی از یگان‌های زمینی وارد عمل شدند و با استفاده از تحرک بالا و دلاوری خلبانان و کارکنان فنی و رسته‌های مشترک خود علاوه بر کند کردن پیشروی دشمن نقش انکارناپذیری در انهدام نیروهای دشمن ایفا نمودند. با آغاز عملیات‌های آفندی و پدافندی یگان‌های ارتش و سپاه پاسداران، هوانیروز آجا همواره در راستای پشتیبانی آتش، تخلیه مجروحین، هلی برن، حمل تدارکات و شناسایی هوایی مورداستفاده قرار می‌گرفت (کریم‌زاده،1388: 2).

وقوع انقلاب اسلامی ایران در بهمن‌ماه سال 1357 به‌نحوی معادلات بین‌المللی را در منطقه غرب آسیا برهم زد. عراق که از سال‌ها پیش به‌علت بن‌بست ژئوپولیتیکی مترصد فرستی بود تا خود را از این بن‌بست خارج نماید. عراق با دلایل همچون دلایل سیاسی، اقتصادی و نظامی حاکم بر کشورمان در آن زمان، طولانی‌ترین نبرد کلاسیک در قرن بیستم و دومین جنگ طولانی این قرن پس از جنگ ویتنام را علیه جمهوری اسلامی آغاز نمود. جنگی که در ایران با نام‌های دفاع مقدس، جنگ تحمیلی و نزد اعراب با نام‌های قادسیه صدام و جنگ اول خلیج [فارس] شناخته می‌شود، از تاریخ 31 شهریور 1359 با تجاوز عراق آغاز گردید. در طی هشت سال دفاع مقدس عملیات‌های آفندی و پدافندی زیادی توسط نیروهای مسلح ج.ا.ایران انجام گرفت یکی از این عملیات­ها، عملیات سرنوشت­ساز و افتخارآفرین فتح‌المبین بود که پس از ماه­ها تفکر، تلاش و کسب آمادگی در ساعت 00:30 بامداد دوم فروردین‌ماه سال ۱۳۶۱، با رمز «یا زهرا (س)» به‌منظور آزادسازی مناطق اشغالی غرب دزفول، شمال غرب خوزستان و انهدام قوای دشمن، در چهار محور عملیاتی، با قرارگاه‌های عمل‌کننده «قدس، نصر، فجر و فتح» که تحت امر قرارگاه کربلا بودند، در منطقه عمومی غرب دزفول و غرب شوش، با اصل غافلگیری آغاز شد که نتایج و دستاوردهای فراوانی در ابعاد سیاسی و نظامی به ارمغان آورد تا به‌عنوان لوح افتخار نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران برای همیشه تاریخ ماندگار بماند.

2-7.پیشینه تحقیق:

دریاباری و همکاران(1397) در تحقیقی با عنوان آمایش سرزمینی و توسعه سواحل مکران با تأکید برمکان یابی و احداث شبکه‌های حمل‌ونقل در راستای ارتقای موقعیت ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک با اشاره به موقعیت ژئوپلیتیکی سواحل مکران و ظرفیت‌های ارتباطی این سواحل با آسیای مرکزی و دریاهای آزاد به ابعاد ظرفیت‌های اقتصادی، اجتماعی و فرصت‌های ترانزیتی و سرمایه‌گذاری آن در این مناطق پرداخته­اند. در پژوهش حاضر سعی به تاثیرحمل­ونقل ریلی در ارتقاء منزلت زئوپلیتیکی سواحل مکران به طور اخص تأکید گردیده است.

سید عباس احمدی و ابراهیم احمدی( 1397) در تحقیق دیگربا عنوان بررسی توانمندی‌های راهبردی منطقه آزاد چابهار در راستای وزن ژئوپلیتیکی و قدرت ملی ایران (از منظر داخلی،منطقه‌ای و بین‌المللی)؛گویای نقش مهم و حیاتی منطقه آزاد و بندر دریایی چابهار است. اما نشان می‌دهد که درحال حاضر این منطقه کارایی و جایگاه مورد انتظار را ندارد. همچنین سواحل مکران را نیازمند فناوری‌های پیشرفته در ساخت بندرهای دریایی، مسیرهای کریدوری، راه‌آهن و غیره می‌داند که نتیجه­ی حاصل در واقع مبدا بیان مسئله نگارنده بوده تا به طور اختصاصی به تاثیر توسعه راه­آهن بر جذابیت‌های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی سواحل مکران بپردازد.

مجیدی و همکاران(1396) درپژوهشی با موضوع تدوین راهبردهای توسعه حمل‌ونقل ریلی درایران به ارائه قوت‌ها، ضعف‌ها، فرصت‌ها و تهدیدهای شبکه ریلی کشور پرداخته‌­اند و درنهایت نتیجه می‌گیرند که اولویت اصلی و مهم ایران در اتصال بندرها و دروازه‌های اصلی کشور به سیستم ریلی است. در این تحقیق به طورکلی به تاثیر راه­آهن درافزایش منزلت ژئوپلیتیکی ایران اشاره جزیی شده و به­طور ویژه به ارتقای منزلت ژئوپلیتیکی سواحل مکران پرداخته شده است.

عباس احمدی و مرتضی فتح‌الله زاده(1395) در پژوهشی با عنوان نقش ویژگی‌های جغرافیایی منطقه مکران در ارتقای منزلت ژئوپلیتیکی ایران، برآیند ظرفیت‌های ارتباطی سواحل جنوب شرق ایران را آلترناتیو خروج نسبی ایران از تنگنای تنگه هرمز دانسته ونیز نشان می‌دهد که این ظرفیت‌ها اتصال کشورهای شمال ایران و ترانزیت کالا به دریاهای آزاد و سایر مناطق جهان و انتقال انرژی نفت و گاز را به دنبال خواهد داشت. در این مقاله در حالت کلی، منطقه جنوب شرق ایران را به دلیل برخورداری از ویژگی‌های جغرافیایی منحصربه‌فرد خود دربالابردن منزلت ژئوپلیتیکی ایران مهم دانسته­اند. در تحقیق حاضر به اتصال راه­آهن به سواحل مکران و تاثیرات آن بر ارتقای منزلت ژئوپلیتیکی این بندر پرداخته شده است.

3.تجزیه و تحلیل:

3-1. موقعیت جغرافیایی و ویژگی های سواحل مکران: استان سیستان و بلوچستان در موقعیت ۲۵ درجه و ۳ دقیقه تا ۳۱ درجه و ۲۹ دقیقه عرض شمالی و ۵۸ درجه و ۴۷ دقیقه تا ۶۳ درجه و ۱۹ دقیقه طول شرقی قرار گرفته است وسعت آن ۱۸۷ هزار و ۵۰۲ کیلومتر مربع است که ۸۱۱۷ کیلومتر آن مربوط به سیستان و ۱۷۹385 کیلومتر مربع آن متعلق به بلوچستان است. این استان ۱۱ درصد کل مساحت کشور را در بر می‌گیرد و یکی از کم تراکم­ترین استان­های کشور به لحاظ جمعیتی است این استان با داشتن حدود ۳۰۰ کیلومتر مرز آبی و هزار و ۸۰۰ کیلومتر مرز خاکی از شمال خراسان و افغانستان  از غرب به کرمان از جنوب به دریای عمان و از مشرق به پاکستان و افغانستان محدود می شود. منطقه مکران شامل کوه‌های شرقی-غربی است که از سواحل دریای عمان تا فرو افتادگی جازموریان ادامه دارد سواحل مکران نیز در جنوب خاوری کشور و از راس الکوه در باختر جاسک تا خلیج گواتر در طول دریای عمان گسترده شده‌اند که دارای خلیج ها و خورهایی مناسب برای ایجاد بندرها و فعالیت‌های اقتصادی می باشند همچنین این سواحل به سبب قرار گرفتن در هارتلند انرژی مجاورت با حوزه ژئوپلیتیک خلیج فارس دسترسی به آبهای بین المللی مجاورت با حوزه دریای عمان و اقیانوس هند و مزیت های ترانزیتی مناسب برای خشکی های اوراسیا دارای اهمیت استراتژیکی فراوان می باشند. .(kermani , 2017)

در یک تقسیم بندی اهم قابلیت های سواحل مکران را می توان به شرح زیر صورت‌بندی کرد:

1)وجود مناطق آزاد تجاری اقتصادی چابهار

2)وجود سواحل مناسب زمین و پسکرانه های مناسب در امتداد ساحل

3)وجود بسترهای عالی برای ترانزیت و کشتیرانی تجاری

4)وجود مناطق دریایی ارتش و پایگاه‌های دریایی سپاه

5)وجود شرایط لازم برای گسترش یگان های نظامی

6)وجود خلیج های کوچک

7)وجود سواحل با قابلیت های دفاعی مناسب

8)وجود زمینه همگرایی سران طوایف و قبایل با نظام جمهوری اسلامی ایران

9)وجود آب‌های آزاد و عمق عملیاتی مناسب در دریای عمان

10)وجود پایگاه‌های هوایی و پدافند هوایی ارتش در منطقه

همچنین در یک تقسیم‌بندی کلی­تر ظرفیت­های ژئوپلیتیکی جنوب شرق ایران و سواحل مکران عبارتند از: ظرفیت‌های ارتباطی خروج ایران از تنگنای ارتباطی دریای عمان با استفاده از سواحل دریای عمان، ترانزیت کالا و اتصال افغانستان آسیای مرکزی و روسیه به دریای آزاد و سایر مناطق جهان و بالعکس، دسترسی به اقیانوس هند و آب های آزاد با پتانسیل های سیاسی بین المللی و اقتصادی، ایجاد و توسعه بندرگاه بین المللی برای ارائه خدمات ناوبری به کشتی های عبوری درمسیر بین­المللی و بین اقیانوسی، امکان سازی تبدیل ایران به قدرت دریایی، تولید انرژی، کنترل استراتژیک مسیرهای بین­المللی..(2018 Daryabari,)

3-2. ویژگی اقلیمی منطقه مکران:

منطقه مکران به لحاظ نزدیکی به عرض‌های پایین جز مناطق گرم محسوب می شود میانگین بالاترین درجه حرارت روزانه به طور مثال در شهر چابهار در خردادماه 32  درجه و پایین ترین درجه حرارت مربوط به دی­ماه ۹ درجه سانتیگراد بوده است. بنابراین می­توان به­ راحتی دریافت که منطقه دارای تابستان‌های گرم و طولانی و زمستان های کوتاه است. در عین حال اقلیم مناسب برای توسعه فعالیت‌های گردشگری در سواحل دریای عمان و دامنه‌های تفتان و قلل آتشفشانی مرتفع مانند تفتان و بزمان و سایر رشته‌های نسبتاً مرتفع و دره‌های سرسبز سرباز ایرانشهر و دامن از دیگر قابلیت‌های آن می‌باشد. وجود رودخانه­های دائمی و فصلی در منطقه بلوچستان وجود رودخانه هیرمند و دریاچه­های نیمه طبیعی چاه نیمه در منطقه سیستان نیز از توانمندی‌های این منطقه به شمار می‌آید. شرایط ممتاز منطقه برای تصدی نقش بازَرگانی ملی و ترانزیت خارجی میان اروپا و آسیای مرکزی به آسیای شرقی و جنوبی و شاخ آفریقا و امکان ایجاد و توسعه مبادلات قانونی در زمینه انرژی برق و گاز با کشورهای همجوار نیز موقعیت ممتازی به این ناحیه از کشور بخشیده است.(Afrakhteh, 2004

جمهوری اسلامی ایران با داشتن حدود ۲ هزار و ۸۰۰ کیلومتر مرز آبی و وجود منابع عظیم دریایی و موقعیت سوق‌الجیشی آن در منطقه و جهان، قدرت و سیادت دریایی به منظور حفظ و دفاع از مرزهای آبی و تاسیسات ساحلی، جزایر، فلات قاره، ناوگان تجاری و به‌طورکلی تامین منافع جمهوری اسلامی ایران در استراتژی دفاعی کشور نقش تعیین کننده داشته و از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. ایران با دسترسی به تمام مناطق اطراف و دالان‌های عبوری فرصت‌های جدیدی برای گسترش ارتباط با کشورهای همسایه خود در اختیار دارد. سواحل مکران به لحاظ جایگاه نظامی می‌تواند در اتخاذ استراتژی های مجری نقش ویژه‌ای برای ایران ایفا نماید و آن را از توان و قابلیت تحرک میان اقیانوسی در فعالیت نظامی برخوردار نماید. ایران از طریق مرز دریای عمان می‌تواند به یک قدرت نظامی با حوزه عملکرد میان اقیانوسی تبدیل شود و و خود را از حوزه خلیج فارس بیرون بکشد. در چنین شرایطی بی­توجهی به ظرفیت‌های بالقوه این بندر و فراهم نشدن زمینه­های بهره­گیری از این ظرفیت‌ها موجب عدم توسعه و کاهش وزن ژئوپلیتیکی آن گردیده است.

کشور ایران در مرکزیت سه قاره آفریقا، اروپا و آسیا قرارگرفته که در حال حاضر نزدیک به پنج میلیارد نفر جمعیت دارد. برخورداری از قابلیت­های کشور ایران از حدود 2000 کیلومتر مرز آبی با آب­های آزاد بین­المللی و کشورهای همسایه­ زیاد درگیر ژئوپلیتیکی منطقه، سواحل دریایی مکران و نواحی راه خشکی ایران، ظرفیت­های ترانزیتی را برای سایر کشورهای به­منظور ارتباط با سایر نقاط (اعم از کالا و مسافر) به عبور از کشور ثالث( جمهوری اسلامی ایران) برجسته­تر نموده و براهمیت طرح توسعه و فعال‌سازی محور لجستیکی چابهار بیش‌ازپیش افزوده و استفاده از این ظرفیت و قابیلت­ها را به‌عنوان یک التزام و طرح ملی در توسعه بلندمدت و پایدار ضروری می­سازد. Karimipour,2001)

امروزه نقش حمل­ونقل در توسعه پایدار کشورها بسیار‌ روشن و انکار ناپذیراست. استفاده از فنّاوری روز درکنار توجه به ارتقاء بهره‌وری سبب گردیده تا تصمیم­گیران دراین حوزه، سرمایه‌گذاری بیشتری را مدنظر قرار دهند. بر مبنای محاسبات و پیش­بینی­های اقتصادی، کشورها می­توانند میزان تولید ناخالص ملی خود را از طریق افزایش عملیات ترانزیت بین­المللی کالا بهبود بخشند. ازاین‌رو افزایش سهم ایران در ترانزیت بین­المللی کالا علاوه بر ایجاد درآمد پایدار و مطمئن اقتصادی به لحاظ سیاسی نیز موقعیت ویژه­ای برای کشور ایجاد کرده و می­تواند سهم و نقش کشور ایران در تعیین مناسبات و سیاست­گذاری­های منطقه­ای و جهانی را پررنگ­تر سازد. منطقه جنوب شرق کشور به لحاظ موقعیت و فرصت‌های ویژه­ی ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی به‌طور خاص بیشترین نقش را در این زمینه می‌تواند، داشته باشد.

3-3. اهمیت توسعه سواحل مکران

آب یک کالای غیرقابل جایگزین است از این­رو هر جا منابع آب باشد؛ دسترسی به ذخایر محدود آن امری حیاتی محسوب می­شود. درچنین شرایطی، آب به نحو اجتناب­ناپذیری به یک مقوله سیاسی و امنیتی تبدیل می­شود. در نتیجه سیاست،امنیت وآب به یکدیگر پیوند می­خورند(Sinai, 2010). سواحل مکران بهشت گمشده ایران می­باشند که باید هر چه سریعتر از پتانسیل بی­نظیر آن­را برای توسعه­ی محور شرقی نهایت بهره را برد. سیاست دریاگرایی در سواحل مکران بازتاب­های فضایی بین­المللی قابل توجهی را به ارمغان خواهد داشت. با تحقق این سیاست، منطقه مکران به عنوان محور ترانزیتی منطقه مطرح می­شود. محورترانزیتی شرق کشور از سواحل مکران آغاز و از شهرهای استان سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی، رضوی، شمالی عبورنموده و به قلمرو ژئوپلیتیکی اوراسیایی راه پیدا کرده و به کشورهای آسیای مرکزی، غرب چین و روسیه ختم می­شود.با این کار می­توان کشورهای صاحب سرمایه وتکنولوژی مانند شرق آسیا و اروپای غربی و بالاخص روسیه وچین را دراین محور دخیل نمود. دریاگرایی برتبدیل سواحل مکران جنوب­شرق به لوکوموتیو توسعه ملی ایران در قرن 21 تأثیر بسزایی دارد(Hafeznia et al, 2020).

بارها در صحبت­های مقام معظم رهبری و همچنین برخی از فرماندهان ارشد نظامی در سال­های اخیر به توسعه سواحل مکران که نقطه اتصال کریدور شمال- جنوب است، مورد تأکید قرارگرفته است. در سال­های قبل از ظرفیت‌های این منطقه مهم و استراتژیک غفلت شده و این منطقه از کشور از رونق چندانی برخوردار نیست و معضلاتی مثل بیکاری، فقر، قاچاق و از همه خطرناک­تر نفوذ برخی گروهک­های تروریستی نیز از پاکستان نیز از مشکلات این مناطق به‌حساب می­آید.

سواحل مکران به عنوان تنها بندر اقیانوسی ایران، سال هاست مورد توجه دولت و فعالان بخش حمل و نقل کشور قرار گرفته است، اما تا کنون نتواسته است سهم واقعی خود را در حمل­ونقل بار بدست آورد.عدم اتصال شبکه ریلی به سواحل مکران یکی از علل عقب ماندگی این سواحل در استحصال سهم بیشتر از حمل­ونقل بار در منطقه می­باشد. از طریق سواحل مکران، کشورهای آسیای مرکزی، چین، روسیه، پاکستان و افغانستان که عضو سازمان اکو و شانگهای هستند، می‌توانند کشور ایران را نیز درگیر مشارکت استراتژیکی در این سازمان‌ها و پیمان­های منطقه­ای کنند.

4.یافته های تحقیق:

4-1 . ترانزیت ریلی و ژئوپلیتیک دسترسی از سواحل مکران

در دنیا استراتژیست­ها، راهبردهای خود را بر اساس امنیت نسبی تبیین می‌نمایند. طبیعی است که ابزارهای تحقق امنیت صرفاً بر اساس قابلیت‌های نظامی سازمان‌دهی نخواهد شد.

سواحل مکران در مسیر اتصال دوقدرت بری و بحری جهت تبدیل ایران به یک قدرت فرا منطقه‌ای و سواحل جنوب شرقی ایران به لحاظ جایگاه نظامی می تواند در اتخاذ استراتژی‌های فرامنطقه‌ای برای ایران تعیین کننده باشد و توان تحرک میان آب­های اقیانوس را به نیروی دریایی ایران ببخشد، این به معنای گسترش حوزه عملیات نظامی ایران فراتر از حوضچه خلیج فارس امکان تبدیل آن به یک قدرت دریایی استراتژیک است. مرزهای آبی کرانه­های عمان و کنترل یکی از آب­راه‌های اصلی و استراتژیکی جهان تسلط ایران را در مبادی ورودی خلیج فارس و اقیانوس هند منزلت کشور را در ژئوپلیتیک دسترسی در خاورمیانه نشان می دهد. سواحل و آب‌های جنوب شرق ایران دارای عمق استراتژیک خاصی است که توان بالایی را برای ایران در مقابله با چالش­های دفاعی-امنیتی منطقه تضمین می­کند، اگرچه تفکر راهبردی دفاعی ایران در جنوب بر خلیج فارس متمرکز است چنان چه صحنه عملیات ایران قبل از ورود به خلیج فارس دریای عمان طراحی شود توان استراتژیک مضاعفی در اختیار ایران قرار می‌گیرد، همین امر لزوم توجه جدی به امکانات و قابلیت های سواحل مکران را در تدوین استراتژی دفاعی امنیتی جامعه کشور برجسته ساخته است.

4-2:بعد امنیتی-دفاعی ترانزیت ریلی و تاثیر اتصال آن بر سواحل مکران در شرق کشور

پس از تحلیل اسناد، اهم یافته­های تحقیق درتاثیر بعد امنیتی-نظامی ترانزیت ریلی برسواحل مکران به­ شرح ذیل متصور می­باشد:

  • خالی بودن بخش وسیعی از اراضی جنوبی، جنوب شرقی و بخشی از مناطق مرکزی کشور ایران، یکی از دلایل آسیب­پذیری امنیتی ، امنیت انسانی و حتی کشور می­باشد. با توجه به پیوستگی توسعه مناطق حاشیه­ای با امنیت ملی و انسانی تأکیدها به توسعه مناطق مرزی کشور و چالش­های سیاسی امنیتی فرا روی آن‌ها می­باشد. از طرفی تخریب و عدم توسعه‌یافتگی راه­های مواصلاتی مشکلات امنیتی عدیده­ای ازجمله کنترل ایران بر مرزها را نیز باعث شده است. ازاین­رو با انجام پروژه راه­آهن سواحل مکران نه‌تنها کنترل ایران بر مرزهای جنوب شرقی و شرق کشور افزایش خواهد یافت بلکه ورود و خروج کالا به کشور را نیز افزایش می­دهد.
  • ساختار ارتباطی ایران از مرکز ایران به‌سوی داخل خلیج‌فارس و از خلیج‌فارس به سمت خارج آن به‌گونه‌ای است که خلیج‌فارس تنها راه ارتباطی ایران به دنیای خارج است، یعنی ایران از طریق خلیج‌فارس، تنگه هرمز و دریای عمان با سیستم جهانی پیوند می‌خورد. تنگه هرمز در حال حاضر به‌عنوان عامل قدرت برای ایران محسوب نمی‌گردد بلکه عامل ضعف قدرت ملی ایران است. زیرا ایران وابسته­ترین کشور منطقه به تنگه‌ی هرمز است. 100% صادرات انرژی و واردات آن از طریق مسیر فوق­الذکر انجام می‌شود. بنابراین در شرایط بروز محاصره دریایی و تهدید امنیت تنگه­ی هرمز، ایران به‌شدت آسیب­پذیر خواهد بود .ازاین‌رو می­توان گفت سواحل جنوب شرق بالأخص سواحل مکران پتانسیل مناسبی برای خروج نسبی ایران از تنگنای ارتباطی دریایی ایران و از تهدیدات موجود و مفروض محسوب می‌شود. باتوجه به مسائل پیش‌بینی‌نشده درمناسبات و تعاملات ژئوپلیتیکی در قرن بیست و یکم، از قبیل احتمال درگیری سایر قدرت­های استکبار جهانی مستقر در خلیج فارس با ایران و تبعات ناشی از آن (مثل مسدود شدن تنگه هرمز)، سواحل مکران می‌تواند در ساختار فضایی حمل­ونقل ریلی و اتصال این بندر به شبکه ترانزیتی ریلی کشور نقش مکمل یا جایگزین مناسبی برای خلیج‌فارس به‌حساب آید.
  • اتصال ریل به بنادر سواحل مکران سبب افزایش توان کشور در مقابل تهدیدات آمریکا و رژیم صهیونیستی در مقابل ایران در همکاری با کشورهای منطقه و اروپا می شود. امروزه عرصه­ی آب­های آزاد بین­المللی گستره­ی تاخت‌وتاز و اعمال نفوذ ایالات‌متحده شده و نظام جهانی را به سود خویش سوق می­دهد. ایجاد یک مسیر ترانزیتی امن و مطمئن که دور از سیادت دریایی ایالات‌متحده، به ترانزیت کالا در حجمی زیاد و قلمروی پهناور اقدام کند، می‌تواند در آینده سیاسی-اقتصادی منطقه نقش به­ سزایی داشته باشد. ثبات و امنیتی که در ایران حاکم است این کشور را به امن­ترین کریدورهای ترانزیتی کالا تبدیل کرده است. این امنیت را در کمتر کشور منطقه می­توان مشاهده کرد، لذا سرمایه‌گذاری ایران در شبکه­های ارتباطی زمینی، ریلی و دریایی برای تسهیل ارتباط منطقه (به‌ویژه آسیای مرکزی) با دنیای آزاد، از اقدامات بسیار اساسی ایران در این زمینه خواهد بود، اما غرب برای جلوگیری از توسعه و همگرایی بیشتر منطقه و افزایش تحریم­های ایران قصد دارد با تحمیل فشار بر کشورهای منطقه به برقراری ارتباط از طریق دیگر و بافاصله و هزینه­ای گزاف و امنیت کمتر از راه­های دیگر انجام گیرد. بی‌شک توسعه مسیر ریلی در سواحل مکران با توجه به موقعیت ژئواستراتژیک و ژئوپلیتیک آن می­تواند ضمن ارتقاء سطح اقتصاد کشور، نقش اساس در ارتقاء قدرت ملی و امنیتی (در سه سطح داخلی، منطقه‌ای و جهانی) در برابر اقدامات خصمانه کشورهای غربی و بی­تأثیر نمودن آن‌ها ایفا کند.
  • احداث و راه­اندازی ترانزیت ریلی سواحل مکران بر افزایش امنیت دریایی و قدرت نظامی کشور تأثیر بسزایی خواهد داشت. واقعیت این است که اکنون نقاط استراتژیک، مناطق استراتژیک و قلمرو­های ژئواستراتژیک بیشتر بر اساس معیارهای اقتصادی و از منظر ژئواکونومی تعیین می‌شود، لکن قابلیت مناطق از جهت کاربرد نظامی هم موردنظر است. این نکته بسیار حساسی است، یعنی عامل اقتصادی به‌تنهایی در کار نیست، بلکه پشتوانه­ی قدرت نظامی و ملاحظات نظامی هم در کنار ملاحظات اقتصادی اهمیت دارد. احداث و توسعه زیرساخت­های ریلی سواحل مکران باکیفیت و استانداردهای بالا نیازمند امنیت بوده و از سوی دیگر برقراری این امنیت تأثیر مثبتی بر عملکرد اقتصاد ملی خواهد داشت. ازاین‌رو لازمه تأمین و تقویت امنیت این بندر و منطقه در حوزه دریایی و زمینی، تجهیز و توسعه ناوگان نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در سواحل مکران بوده تا ضمن برقراری امنیت مسیر دریایی از آسیای شرقی تا دریایی عمان، آرامش خاطر جهت فعالیت­های اقتصادی و تجاری را به کشورهای آسیای شرقی و قفقاز و اروپا را به ارمغان آورد. بی­شک ایران از طریق نیروی دریایی راهبردی ارتشِ خود در این پهنه آبی می­تواند به یک قدرت نظامی با حوزه عملکرد میان اقیانوسی تبدیل شود و در اتخاذ استراتژی­های مجریِ این حوزه نقش ویژه­ای داشته باشد.

اجتماع مزیت­ دفاعی-امنیتی با مزیت های اقتصادی سیستم ریلی فوق در سواحل مکران، می‌تواند دلیل متقنی برای توسعه حمل­ونقل ریلی در این منطقه و از سویی توسعه کریدورهای حمل­ونقل بین­المللی باشد. برقراری ترانزیت ریلی سواحل مکران و اتصال بازار منطقه­ای و زنجیره­ عرضه جهانی به یکدیگر موجب از انزوا درآمدن جغرافیای منطقه، افزایش زمینه تعامل دولت­ها با هم، ایجاد امنیت و ثبات سیاسی در منطقه شکننده خاورمیانه و تسریع در احیای راه  ابریشم دریایی و برقراری ارتباط هارتلند "مکیندر"با این بندر را در­پی خواهدداشت، که موجب بهره­مندی از مزیت ژئوپلیتیکی این منطقه از هارتلند می­گردد. همچنین اتصال سواحل مکران به راه‌آهن باعث ایجاد زمینه مهاجرت معکوس جمعیت به این منطقه، جذب سرمایه­های خارجی، انتقال فناوری و ارتقاء مهارت­های نیروی کار، ایجاد اشتغال جوانان و رونق اقتصادی در طول مسیر عبور این خط ریلی و افزایش چشم­گیر شهرسازی خواهد شد.

  1. نتیجه­گیری و پیشنهادها:

کریدور ریلی از مبدأ سواحل مکران شامل فرصت­ها و مزیت­هایی فراوانی برای منطقه به‌خصوص ایران است که با دارا بودن ظرفیت­های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکیِ فوق­العاده، از جنبه­های اقتصادی، سیاسی، امنیتی، از دو منظر داخلی و خارجی می­تواند راهگشای بسیاری از مشکلات و تنگناهای منطقه­ای باشد. از منظر داخلی، می­تواند باعث افزایش قدرت ملی ایران باشد. از منظر خارجی نهادهای منطقه­ایی و بین­المللی ساماندهی  نماید. همچنین منزلت ژئوپلیتیکی سواحل مکران و کشور را ارتقا دهد.

علاوه بر موقعیت کم‌نظیر ژئواستراتژیک و ژئوپلیتیک سواحل مکران و ایران، ثبات امنیتیِ حاضر در کشور موجب گردیده که سرمایه­گذاران خارجی در چهارچوب طرح یک کمربند-یک راه تمایل بیشتری به ساخت و توسعه خطوطِ ریلی سواحل مکران از خود نشان دهند. لذا با تقویت همکاری­ها درزمینه­ی حمل­ونقل و ژئوپلیتیک، جامعه جهانی باید برای توسعه­ی مشترک و همه­جانبه­ی مبتنی بر هم­بستگی، احترام متقابل و تعامل تلاش نماید. نزدیکی سواحل مکران به مهم­ترین مسیر ترانزیت دریایی جهان در تنگه هرمز و دریای عمان می­تواند نقش مسیر دسترسی ممتاز سه منطقه بزرگ آسیای جنوبی، خاورمیانه و آسیای مرکزی را ایفا کند.

توسعه محور ترانزیتی جنوب شرق و اتصال جنوب به شمال ایران، باعث افزایش ضریب امنیت در جنوب شرق کشور و افزایش مبادلات اقتصادی باعث افزایش به‌هم‌پیوستگی و چسبندگی بیشتر مناطق مرزی با بخش مرکزی کشور خواهد شد. از نگاه منطقه­ای و بین­المللی شبه‌قاره هند می­تواند ارتباط سریع­تر و آسان­تری و درنتیجه به‌صرفه‌تری با هسته مرکزی قاره اوراسیا و به‌صورت مشخص با فدراسیون روسیه و بالعکس داشته باشد و پنج کشور قزاقستان، ترکمنستان، قرقیزستان، تاجیکستان و افغانستان را از تنگنای ژئوپلیتیکی (محصور بودن در خشکی) را خارج کند.

 افزایش ثبات امنیتی این منطقه و کریدور راه ابریشم دریایی، سبب جلب و برقراری ارتباط و اعتماد کشورهای منطقه جهت استفاده از این کریدور ریلی می‌شود که این ثبات و تأمین امنیت ضمن حفظ امنیت راه دریایی و رونق ترانزیت در منطقه، تهدیدات و اقدامات خصمانه قدرت­های فرامنطقه­ایی را درقبال ایران نیز کاهش خواهد داد. ازاین‌رو تجهیز پایگاه­های نظامی ولجستیکی ارتش جمهوری اسلامی ایران وبالاخص نیروی­ دریایی راهبردی به فنّاوری­های روز تسلیحات نظامی و دفاعی، لازمه نقش‌آفرینی بهتر این نیروها در مسیر ترانزیتی مذکور خواهد بود.

فعال شدن ریل سواحل مکران و احیاء طرح راهبردی جاده ابریشم (یک کمربند-یک راه) ظرفیت‌های بسیاری در عرصه­ی اقتصادی، سیاسی، نظامی و فرهنگی به­ویژه گردشگری درآمد سرشاری را عاید کشور خواهد کرد و درصورت بی­توجهی به طرح مذکور، موجب انزوای سواحل مکران و شکل­گیری تهدیدات امنیتی و اجتماعی در منطقه سیستان­وبلوچستان برای سال­های متمادی خواهد شد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  1. Afrakhteh, H. (2004). Regional Development Plan, Urban Growth and Social Pathology. Geographical Quarterly of the Territory, 21.
  2. Blackwill, R. D., & Harris, J. M. (2016). War by Other Means. Harvard: University Press
  3. Kermani, H. (2016). Chabahar port and region. Foreign Relations,Vol 8, 1 (29):p. 17-23. https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=287100.[In Persian]
  4. Daryabari, S., Harun Bahri, S, Khanjanzadeh Kakroudi, Sh., Haji Mohammadloo, M., Pezeshki, M. (2018). Territorial planning and development of Makran beaches with emphasis on location and construction of transportation networks in order to improve the geopolitical and geoeconomic position. New Attitudes in Human Geography (Human Geography), 10 (2), 151-174. https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=361547 .[In Persian]
  5. Hafeznia, M., Dolatabadi, Sh and Afshardi, M. (2007). Iran's geopolitical interests in Central Asia and the opportunities ahead. Geopolitical Quarterly, 3(9). [In Persian]
  6. Hafeznia, M.R., E. Alamdar, and D. Rezaei Seke Ravani.(2020). The Role of Developing the Makran Coast and Iran's Marine Orienteering Strategy on the Development of the Eastern Axis of the Country, 2(2): p. 81-94. http://psp.modares.ac.ir/article-42-50616-fa.html.[In Persian]
  7. Hafeznia, Mohammad Reza (2014). Principles and Concepts of Geopolitics, Mashhad, Papoli Publications, ISBN: 978-600-6026-73-2. [In Persian]
  8. ir. Navy commanders meet with the Commander-in-Chief
  9. On 9/9/1393 https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=28365
  10. Karimipour, Yadollah. (2001). Iran and its neighbors (sources of tension and threat). Tarbiat Moallem University Press, Tehran.
  11. Kazemian, G., Rasouli, A., Rafipour, S. (2015). Advantages of intra-city rail transportation over road, based on the sustainable development approach, a case study of Tehran Metro Line 4. Urban Research and Planning, 6 (23), 77-94. https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=266183.
  12. Khaksari, A. (2016). Estimating the model of the impact of rail transportation development on the country's economic growth from 1389-1350. Journal of Transportation, Vol. 13, No 2 (47), 101-113. https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=269995 .[In Persian]
  13. Lin, C. (2011). “China’s New Silk Road to the Mediterranean: The Eurasian Land Bridge and Retum of Admiral Zheng He. ISPSW STRATEGY SERIES, 165.
  14. Mahdian,h.,fathi,mohammadhosein.(2018).The geopolitical position of access in the developments ofglobal and regional order and its relationship whit the interests and national security of the eslamic republic of iran.https://civilika.com/doc/875928/..[In Persian]
  15. Mujtahedzadeh, Pirooz. (2011). Political geography and geographical politics. Samat Publications, Tehran.
  16. Mujtahedzadeh, Pirooz. (2012). Geopolitical philosophy and function (concepts and theories in the age of cyberspace). Samat Publications, Tehran.
  17. Parand, F. (2013). The role of foreign transit in the development of Iran's trade relations with Central Asian countries, opportunities and challenges. Business Reviews, 11 (60), 72-86.[In Persian]
  18. Sabet, A.G.E. (2015).Geopolitics of a changing world order: US strategy and the scramble for the Eurasian Heartland. Contemporary Arab Affairs, 8(2): p. 163-180. https://doi.org/10.1080/17550912.2015.1018717.[In Persian]
  19. Sidamini, S. Sh; Bavarsad, P. (2015). Investigating the situation of Iran in the transit of goods, the Second International Conference on Economics, Management, Accounting with Value Creation Approach ,Shiraz ,p2: https://civilica.com/doc/448884.[In Persian]
  20. Sinai, V.(2010). Hydropolitics, Security and Development of Water Cooperation in Iran-Afghanistan-Turkmenistan Relations, Foreign Relations Quarterly, Vol. 3, No 2. pp. 185-211.[In Persian]

 

 

 

 

 

دوره 4، شماره 12
خرداد 1401
صفحه 67-88
  • تاریخ دریافت: 18 فروردین 1401
  • تاریخ بازنگری: 10 اردیبهشت 1401
  • تاریخ پذیرش: 09 خرداد 1401
  • تاریخ اولین انتشار: 31 خرداد 1401