نقش و فعالیت‌های پشتیبانی آتش، تخلیه مجروحین و ترابری هوایی هوانیروز در عملیات فتح المبین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دافوس آجا دانشگده فرماندهی و ستاد

2 دافوس

3 عضو هیئت علمی دانشگاه فرماندهی و ستاد آجا

چکیده

نام هوانیروز آجا با اکثر عملیات‌های دوران دفاع مقدس عجین گردیده است، یکی از این عملیات‌ها، عملیات فتح‌المبین است؛ نبردی که تحت عنوان عملیات کربلای 2 طرح‌ریزی و با نام عملیات فتح المبین، در ساعت 30 دقیقه بامداد دوم فروردین‌ماه 1361 به مدت 7روز در منطقه عمومی دزفول شوش (غرب کرخه) انجام شد. نویسندگان با نگاهی به وقایع و نقش هوانیروز آجا در عملیات فتح‌المبین در ابعاد پشتیبانی آتش، تخلیه مجروحین و ترابری هوایی، همت گماشته تا بیانگر فعالیت‌های هوانیروز در این عملیات مهم و سرنوشت‌ساز باشند؛ این مقاله به این سؤال پاسخ داده است که نقش هوانیروز آجا در عملیات فتح‌المبین چگونه بوده است.
کارکنان هوانیروز اعم از فرماندهان هوانیروز و برخی از فرماند‌هان نیروی زمینی، همچنین سایر ارگان‌ها که در عملیات فتح‌المبین شرکت داشته و یا واقف بر این عملیات بوده‌اند و کلیه اسناد و مدارک و مطالب جمع‌آورری شده از افراد صاحب‌نظر، جامعه مورد مطالعه این مقاله می‌باشند. روش تحقیق، توصیفی با رویکرد تحلیل اطلاعات کمی- کیفی (آمیخته) می‌باشد. داده‌های اطلاعاتی به روش‌های میدانی و کتابخانه-ای و با ابزارهای مصاحبه و پرسشنامه جمع‌آوری و با استفاده از آمار توصیفی مورد تجزیه‌وتحلیل قرارگرفته است. یافته‌های مقاله مؤید آن است که نقش هوانیروز آجا تأثیر به‌سزایی در پیروزی عملیات فتح‌المبین داشته است.

کلیدواژه‌ها


فصلنامه مطالعات جنگ

سال چهارم، شماره دوازدهم، بهار 1401

مقالة اول از صفحه 5 تا 30

 

 

 

نقش و فعالیت‌های پشتیبانی آتش، تخلیه مجروحین و ترابری هوایی هوانیروز در عملیات فتح المبین

احمدمهدی جمالی*[1]

علی نیازی[2]

علیرضا حیدریان[3]

دریافت مقاله: 09/02/1400                                                                                                      پذیرش مقاله:01/03/1401

چکیده

نام هوانیروز آجا با اکثر عملیات‌های دوران دفاع  مقدس عجین گردیده است، یکی از این عملیات‌ها عملیات فتح‌المبین می‌باشد؛ نبردی که تحت عنوان عملیات کربلای 2 طرح‌ریزی و با نام عملیات فتح المبین، در ساعت 30 دقیقه بامداد دوم فروردین‌ماه 1361 به مدت 8 روز در منطقه عمومی دزفول شوش (غرب کرخه) انجام شد. نویسندگان با نگاهی به وقایع و نقش هوانیروز آجا در عملیات فتح‌المبین در ابعاد پشتیبانی آتش، تخلیه مجروحین و ترابری هوایی، همت گماشته تا بیانگر فعالیت­های هوانیروز در این عملیات مهم و سرنوشت‌ساز باشند؛ نقش هوانیروز آجا در عملیات فتح­المبین چگونه بوده است؟ سؤال عمده پژوهش می‌باشد. کارکنان هوانیروز اعم از فرماندهان هوانیروز و برخی از فرماند­هان نیروی زمینی، همچنین سایر ارگان­ها که در عملیات فتح‌المبین شرکت داشته و یا واقف بر این عملیات بوده‌اند و کلیه اسناد و مدارک و مطالب جمع‌آورری شده از افراد صاحب‌نظر، جامعه مورد مطالعه این مقاله می‌باشند. روش تحقیق، توصیفی با رویکرد تحلیل اطلاعات کمی- کیفی (آمیخته) می‌باشد. داده­های اطلاعاتی به روش‌های میدانی و کتابخانه­ای و با ابزارهای مصاحبه و پرسشنامه جمع­آوری و با استفاده از آمار توصیفی مورد تجزیه وتحلیل قرارگرفته است. یافته­های مقاله مؤید آن است که نقش هوانیروز آجا تأثیر به­سزایی در پیروزی عملیات فتح‌المبین داشته است.

واژگان کلیدی: هوانیروز- عملیات فتح المبین- پشتیبانی آتش – تخلیه مجروح – ترابری هوایی

 

مقدمه

پیروزی انقلاب اسلامی توازن و تعادل قدرت‌های سیاسی را در منطقه برهم زد، اهداف امریکا مورد خطر قرار گرفت عوامل داخلی و خارجی برای خاموش کردن چراغ پرفروغ نوپای اسلامی به هر اقدامی دست زدند و روند وقوع حوادث در نیروهای نظامی (ارتش) و انتظامی که با پیوستن خود به صفوف مردم نقش بارز و اصلی را در پیروزی انقلاب ایفا نموده بودند محاسبات سیاستمداران عراقی و سران نظامی آن کشور را به‌سوی سنگین نمودن کفه ترازوی قدرت نظامی عراق متمایل نمود. بر اساس این ارزیابی غلط، ارتش عراق در تهاجمی از پیش تعیین‌شده با هماهنگی مستقیم قدرت­های خارجی، یورش ددمنشانه خود را در جبهه‌های غرب و جنوب آغاز کرد.

ارتش جمهوری اسلامی ایران برخلاف کاهش توان رزمی و به‌کارگیری قسمت عمده‌ای از نیروهایش در درگیری‌های شمال غرب، درنبرد با ضدانقلاب بر اساس طرح‌های قبلی، دفاع در مقابل تجاوز احتمالی عراق از ابتدای نبرد، تاکتیک و اصول نظامی تجربه‌شده را به کار گرفت و در مراحل مختلف به طرح‌ریزی، هدایت و اجرای تدابیر اتخاذشده اقدام نمود (جعفری،1387: 3).

عملیات فتح‌المبین یکی از عملیات­های سرنوشت‌ساز در تاریخ جنگ محسوب می­گردد پیروزی­های چشمگیر رزمندگان اسلام طی این عملیات، ضمن اینکه حیرت و تعجب محافل سیاسی و نظامی جهان را برانگیخت، باعث شد تا توان قوا در جنگ تحمیلی کاملاً برهم‌خورده و ایران در دو جبهه سیاسی و نظامی، ابتکار عمل را در دست خود گیرد.

هوانیروز آجا یکی از یگان‌های نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران است که از آغاز جنگ تحمیلی، هواپیماها و بالگردهای خود را در انواع مختلف کبرا، 214، شینوک، 206، 205 به مناطق عملیاتی غرب و جنوب اعزام و از آغازین روزهای جنگ با دشمن بعثی وارد نبرد گردید که با توجه به شرایط نیروهای خودی و پیشروی ارتش دشمن از همان ابتدا به‌صورت گسترده با انواع مأموریت‌ها مانند پشتیبانی آتش، تخلیه مجروحین و ترابری هوایی در پشتیبانی از یگان‌های زمینی وارد عمل شدند و با استفاده از تحرک بالا و دلاوری خلبانان و کارکنان فنی و رسته‌های مشترک خود علاوه بر کند کردن پیشروی دشمن نقش انکارناپذیری در انهدام نیروهای دشمن ایفا نمودند. با آغاز عملیات‌های آفندی و پدافندی یگان‌های ارتش و سپاه پاسداران، هوانیروز آجا همواره در راستای پشتیبانی آتش، تخلیه مجروحین، هلی برن، حمل تدارکات و شناسایی هوایی مورداستفاده قرار می‌گرفت (کریم‌زاده،1388: 2).

وقوع انقلاب اسلامی ایران در بهمن‌ماه سال 1357 به‌نحوی معادلات بین‌المللی را در منطقه غرب آسیا برهم زد. عراق که از سال‌ها پیش به‌علت بن‌بست ژئوپولیتیکی مترصد فرستی بود تا خود را از این بن‌بست خارج نماید. عراق با دلایل همچون دلایل سیاسی، اقتصادی و نظامی حاکم بر کشورمان در آن زمان، طولانی‌ترین نبرد کلاسیک در قرن بیستم و دومین جنگ طولانی این قرن پس از جنگ ویتنام را علیه جمهوری اسلامی آغاز نمود. جنگی که در ایران با نام‌های دفاع مقدس، جنگ تحمیلی و نزد اعراب با نام‌های قادسیه صدام و جنگ اول خلیج [فارس] شناخته می‌شود، از تاریخ 31 شهریور 1359 با تجاوز عراق آغاز گردید. در طی هشت سال دفاع مقدس عملیات‌های آفندی و پدافندی زیادی توسط نیروهای مسلح ج.ا.ایران انجام گرفت یکی از این عملیات­ها، عملیات سرنوشت­ساز و افتخارآفرین فتح‌المبین بود که پس از ماه­ها تفکر، تلاش و کسب آمادگی در ساعت 00:30 بامداد دوم فروردین‌ماه سال ۱۳۶۱، با رمز «یا زهرا (س)» به‌منظور آزادسازی مناطق اشغالی غرب دزفول، شمال غرب خوزستان و انهدام قوای دشمن، در چهار محور عملیاتی، با قرارگاه‌های عمل‌کننده «قدس، نصر، فجر و فتح» که تحت امر قرارگاه کربلا بودند، در منطقه عمومی غرب دزفول و غرب شوش، با اصل غافلگیری آغاز شد که نتایج و دستاوردهای فراوانی در ابعاد سیاسی و نظامی به ارمغان آورد تا به‌عنوان لوح افتخار نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران برای همیشه تاریخ ماندگار بماند.

 

 

 

 

مبانی نظری و پیشینه پژوهش:

مبانی نظری:

نقش هوانیروز در آفند:

بالگردهای تک­ور به‌منظور انهدام عناصر رزمی، پیاده و زرهی دشمن بکار می­رود برای این منظور بالگردها برای درگیری در جناح آسیب­پذیر دشمن و با یگان‌های خط مقدم در جلوی منطقه نبرد به کار می­روند و معمولاً در صورت وجود تیم آتش سبک (شامل دو فروند بالگرد کبرا و یک فروند بالگرد شناسایی) و یا تیم آتش سنگین (سه فروند بالگرد کبرا و یک فروند بالگرد شناسایی) وارد عمل شده و برای انهدام عناصر رزمی دشمن که توسط بالگرد شناسایی و یا سایر یگان‌های شناسایی گزارش‌شده‌اند به کار می­روند (معاونت عملیات و اطلاعات هوانیروز، 1378: 113).

در عملیات آفندی هوانیروز قادر است انواع مأموریت‌های زیر را به انجام برساند: ( (FM 1- 100- 1971:2

نقش هوانیروز در پدافند:

در پدافند بالگردهای مسلح به‌عنوان نیروی تأمین و یا احتیاط بکار می­روند چنانچه عناصری از دشمن بتواند در خطوط پدافندی خودی رخنه نمایند، این بالگردها با استفاده از سرعت و قدرت آتش خود قادرند رخنه عناصر دشمن را متوقف و یا روند آن را کند نمایند و به عناصر زرهی، مکانیزه خودی فرصت بدهند تا جلوی رخنه دشمن را بگیرند (معاونت عملیات و اطلاعات هوانیروز، 1378: 113).

مقدورات هوانیروز: (نشریه آشنایی با سازمان و مقدورات هوانیروز، 1377: 134)از مقدورات هوانیروز می‌توان به مواردی چون؛ فرماندهی و کنترل، تنظیم تیر توپخانه، دیده‌بانی، شناسایی با آتش و تأخیر انداختن در تحرکات دشمن، اسکورت بالگردهای نفربر و ستون‌های یگان‌های زمینی، ترابری کارکنان و تجهیزات، عملیات هجومی هوایی (هلی‌برن)، تأمین جناحین یگان در تک، پشتیبانی نزدیک هوایی با اجرای آتش مستقیم، تخلیه مجروحین و اسراء از منطقه نبرد، هدایت و اجرای عملیات فریبنده، عملیات نفوذی، امدادرسانی و تجدید تدارکات، عملیات چتربازی، تک هوایی به یگان‌های دشمن، عملیات پوششی، عکس‌برداری هوایی، پخش اعلامیه.

 

 

 

معرفی عملیات آفندی فتح المبین

عملیات فتح‌المبین در ساعت ۳۰ دقیقه بامداد مورخه ۲/۱/۶۱ با رمز عملیاتی یا زهرا در منطقه عمومی دشت عباس و در چهار مرحله آغاز شد و پس از هشت روز نبرد به پایان رسید (بختیاری، 1371: 123).

نام عملیات: فتح‌المبین‎

محل منطقه عملیات: غرب منطقه عمومی دزفول-شوش؛ شامل عین‌خوش، دشت عباس، علی‌گره زد، ابو صلیبی خات، چنانه، رقابیه و ارتفاعات تینه.

زمان عملیات: 2/1/1361

مدت عملیات: ۸ روز

رمز عملیات: بسم‌الله الرحمن الرحیم، بسم‌الله القاسم الجبارین یا زهرا

نوع عملیات: آفندی (تک هماهنگ شده)

یگان‌های عمده نیروی متجاوز:

لشکر 1 مکانیزه شامل تیپ‌های 1 و 27 مکانیزه، تیپ 34 زرهی، تیپ 51 زرهی، توپخانه لشکری و تعدادی گردان توپخانه تقویتی

لشکر 10 زرهی شامل تیپ‌های 17 و 42 زرهی، تیپ 24 مکانیزه تیپ 60 مختلط، تیپ 99 مختلط، توپخانه لشکری و تعدادی گردان توپخانه تقویتی

مأموریت: قرارگاه کربلا به‌عنوان سرفرماندهی عملیات فتح­المبین مأموریت دارد در ساعت 00:30 دقیقه بامداد روز دوم فروردین‌ماه 1361 به‌منظور انهدام دشمن در منطقه عمومی دزفول تک نموده، ارتفاعات عین‌خوش، علی گره‌زد، ابوصلیبی خات، غرب چنانه، تنگ رقابیه را تأمین و در منطقه پدافند نماید و آماده شود بنا به دستور جهت تأمین مرز بین‌المللی تک را به سمت غرب ادامه دهد.

گسترش یگان‌های هوانیروز در منطقه عملیاتی فتح المبین:

در اسفندماه سال 1360 هوانیروز با دریافت دستور عملیاتی از ستاد فرماندهی نیروی زمینی ارتش مبنی بر پشتیبانی از عملیات کربلا 2 (فتح المبین)، به دلیل وسعت منطقه رزم سه پایگاه خود را در نظر گرفت و با صدور امریه­ای به پایگاه­های پشتیبانی عمومی اصفهان، پایگاه مسجدسلیمان و پایگاه کرمان ابلاغ نمود، برابر سازمان رزم پیش‌بینی‌شده در طرح عملیاتی نسبت به اعزام بالگرد به منطقه جنوب اقدام نمایند.

برابر طرح عملیاتی هوانیروز پایگاه رزمی کرمان در قسمت شمالی جبهه و در کنترل عملیاتی قرارگاه قدس و نصر، پایگاه پشتیبانی عمومی اصفهان در کنترل عملیاتی قرارگاه فجر و جبهه میانی، پایگاه مسجدسلیمان در قسمت جنوبی جبهه و در کنترل عملیاتی قرارگاه فتح قرار گرفتند. گردان هواپیمایی پشتیبانی فرماندهی تهران (یگان هواپیمایی بال ثابت - هدفکش) نیز به‌منظور جابجایی خلبانان و کارکنان فنی پایگاه‌های هوانیروز و ترابری فرماندهان و مسئولین نیروی زمینی ارتش به منطقه عملیات در نظر گرفته شد.

محل استقرار پایگاه هوانیروز کرمان در پایگاه چهارم شکاری نیروی هوایی دزفول تعیین گردید، به دلیل آنکه اکثریت بالگردها و تجهیزات این یگان که در یک سال گذشته جهت شرکت در عملیات ثامن­الائمه در کنار رودخانه جراحی در 20کیلومتری شمال شهرستان ماهشهر مستقر بودند، در تاریخ 20/12/1360 ازآنجا به‌طرف شهرستان دزفول حرکت کردند. خلبانان و کارکنان فنی و سایر نیروهای پشتیبانی در مدرسه­ای که در منازل سازمانی پایگاه هوایی این شهر پیش‌بینی‌شده­ بود اسکان داده شدند. بالگردها و تانکرهای سوخت و تجهیزات را در شیلترهای هواپیماهای شکاری پایگاه مستقر و برای بالگردها و تجهیزات پایگاه پشتیبانی عمومی اصفهان منطقه هفت‌تپه پیش­بینی گردید. پایگاه مسجدسلیمان که تعدادی از بالگردهای آن در شهر مسجدسلیمان و فرودگاه­ اهواز مستقر گردیده بود. به‌منظور کوتاه نمودن بعد مسافت، منطقه­ای به نام ذلیجان در شرق ارتفاعات میش داغ را به‌عنوان سکوی عملیات پیش‌بینی و سوخت و مهمات را در آنجا مستقر کرد. برای جلوگیری از کشف عملیات، بالگردها در حاشیه فرودگاه اهواز استقرار اولیه داده شدند و در روز اول عملیات به منطقه ذلیجان آمدند.

پایگاه رزمی کرمان که مسئولیت پشتیبانی از جبهه شمالی را به عهده داشت، به‌منظور پوشش منطقه و سرعت بخشیدن پروازها و نزدیکی به خطوط مقدم جبهه، منطقه­ای به نام مولاب در فاصله 12 کیلومتری شمال امام­زاده عباس در دامنه ارتفاعات دال پری که از لحاظ اختفاء و پوشش در موقعیتی مناسب قرار داشت تعیین نمود. جهت تقویت این یگان 4 فروند بالگرد ترابری سنگین شینوک و تعدادی بالگرد ترابری 214 و شکاری کبرا از پایگاه پشتیبانی عمومی اصفهان و مرکز آموزش هوانیروز را زیر امر این یگان قراردادند.

در فاصله زمانی بین استقرار یگان­های هوانیروز در محل­های تعیین‌شده و شروع عملیات، با هماهنگی عناصر اطلاعات ­و عملیات قرارگاه­های تاکتیکی، مسیرهای تقریبی پرواز بالگردهای شکاری کبرا، محل تجمع نیروهای خودی و دشمن و محل استقرار افسران رابط و پاسگاه­های فرماندهی یگان­ها، توسط لیدر تیم‌های پروازی از راه زمین مورد شناسایی قرار گرفت. همچنین خلبانان بالگردهای ترابری شنوک و 214 با محل دریافت مجروحین و مسیرهای پروازی و بیمارستان‌های صحرایی و منطقه­ای آشنا ­شدند. از سویی دیگر با توجه به عملیات­های هلی برن و جابجایی نیروها و نیز آماد رسانی در شرایط بحرانی و حساس عملیات، لازم بود که خلبانان و فرماندهان از محل برداشت این نیروها آشنایی کامل داشته باشند، که در این شناسایی­ها این کار به‌خوبی انجام ­شد. با توجه به اینکه موفقیت در عملیات بستگی زیادی به این شناسایی­ها داشت، بنابراین تمامی خلبانان و افسران عملیات و افسران رابط قبل از شروع عملیات فتح‌المبین آشنایی نسبتاً خوبی به آنچه لازم بود بدانند پیدا نمودند.

محل استقرار و مسیر بالگردهای هوانیروز  در عملیات فتح‌المبین (کریم‌زاده، 1388: 67)

سازمان رزم هوانیروز در عملیات فتح المبین

در اواخر اسفندماه سال 1360 هوانیروز طرح عملیاتی خود را به‌منظور پشتیبانی از نیروهای عمل‌کننده در عملیات فتح‌المبین با صدور امریه به پایگاه‌های پشتیبانی عمومی اصفهان، پایگاه هوانیروز مسجدسلیمان و پایگاه هوانیروز کرمان صادر و مأموریت و سازمان رزمی خود را به شرح زیر اعلام نمود:

 

الف- مأموریت

یگان­های هوانیروز، عملیات آفندی کربلای2را به‌منظور انهدام نیروهای دشمن در منطقه عمومی دزفول با اجرای آتش، ترابری عده‌ها، رساندن مهمات، شناسایی هوایی، تخلیه مجروحین، هجوم هوایی و اختصاص وسایل پرنده برای تأمین منطقه عقب، پشتیبانی نماید (شاهان، 1387: 15).

ب- سازمان رزم:

 الف ـ تعداد وسایل پرنده به کار گرفته‌شده در عملیات جمعاً 84 فروند بالگرد و سه فروند هواپیما برابر جدول زیر می‌باشد (کریم­زاده،1388: 63).

 

بالگرد 206

بالگرد 214

بالگرد کبرا

شینوک

هواپیما

24 فروند

28 فروند

16 فروند

16 فروند

سه فروند

ب - سازمان رزم و پایگاه‌های شرکت­کننده هوانیروز در عملیات فتح المبین: 

  • پایگاه رزمی هوانیروز مسجدسلیمان در پشتیبانی از قرارگاه فتح (32 فروند):

بالگرد 206

بالگرد 214

بالگرد کبرا

شینوک

4 فروند

12 فروند

12 فروند

4 فروند

پایگاه رزمی هوانیروز کرمان در پشتیبانی از قرارگاه نصر و قدس (32 فروند):

بالگرد 206

بالگرد 214

بالگرد کبرا

شینوک

4 فروند

12 فروند

8 فروند

8 فروند

  پایگاه رزمی پشتیبانی عمومی اصفهان در پشتیبانی از قرارگاه فجر (38 فروند):

بالگرد 206

بالگرد 214

بالگرد کبرا

شینوک

4 فروند

4 فروند

4 فروند

4 فروند

یگان بال ثابت هوانیروز تهران 3 فروند هواپیما:

هواپیمای سسنا

هواپیمای توربوکماندر

هواپیمای فرندشیپ

1 فروند

1 فروند

1 فروند

نقش هوانیروز در عملیات فتح المبین

خلبانان شرکت‌کننده در عملیات فتح‌المبین به‌منظور استفاده سریع از بالگردها در راستای پشتیبانی آتش و تخلیه مجروحین و هلی­برن [ترابری هوایی] نیروها به مناطق عملیاتی، قبل از آغاز عملیات از منطقه واگذاری، شناسایی به عمل آوردند و به حدود یگان­های تک­ور آشنا گردیدند. خلبانان بالگرد شینوک و بالگرد 214 در راستای اجرای مأموریت تخلیه مجروح با محل­های تخلیه مجروحین عملیات آشنا شدند و در ارتباط با عملیات توجیه گردیدند.

با آغاز عملیات در 00:30 بامداد مورخه 2/1/1361 و با آغاز روشنایی صبح، تیم­های آتش هوانیروز به مواضع نیروهای عراقی حمله نمودند و بالگردهای کبرا با شلیک موشک ماوریک، موشک تاو و شلیک گلوله 20 م­م ضربات مهلکی بر پیکره نیروهای عراقی وارد کردند. چندین دستگاه تانک و انواع خودرو و نقاط تجمع دشمن را منهدم نمودند. با پیشروی نیروهای خودی در منطقه عملیات و آزادسازی مناطق از پیش تعیین‌شده همه‌روزه به شعاع عملیاتی بالگردهای هوانیروز اضافه می‌گردید و در پاره­ای مواقع پیشروی نیروها به‌قدری سریع بود که خلبانان گاهاً دچار مشکل تشخیص خودی از دشمن می­شدند.

دشمن بعثی با از دست دادن تجهیزات و مواضع خود و تحمل تلفات زیاد بعضاً جهت حفظ روحیه نیروهای خود اقدام به پاتک می­کردند در این راستا یک‌بار در دشت عباس در یک عملیات غافلگیرانه توانستند نیروهای ایرانی را دور بزند.، به‌طوری‌که نیروهای رزمنده ایرانی در آن منطقه به محاصره نیروهای عراقی درآمدند. به‌محض اعلام نیاز نیروی محاصره‌شده به هوانیروز، تیم­های آتش هوانیروز پایگاه کرمان وارد منطقه موردنظر شدند و سمت چپ و راست یگان محاصره کننده عراقی را مورد هدف قراردادند. در این حمله 3 تیم آتش(تیم اول با 2 فروند بالگرد کبرا حامل موشک ماوریک[4]، تیم دوم با 2 فروند بالگرد کبرا موشک‌انداز تاو و تیم سوم با 2 فروند بالگرد کبرا راکت انداز به همراه یک فروند 214 به‌عنوان بالگرد نجات) در حدود نیم ساعت چنان ضربه­ای به نیروهای عراقی زدند که نه‌تنها محاصره شکسته شد بلکه نیروهای عراقی مجبور به عقب‌نشینی گردیدند.

در هفت روز عملیات فتح المبین، هوانیروز با انجام 4077 ساعت پرواز در قالب 3500 سورتی پرواز توانست ضمن انهدام ادوات زرهی و خودروها و نقاط تجمع دشمن تعداد 2695 نفر از مجروحین جنگی را به بیمارستان منطقه (دزفول، اندیمشک، اهواز) تخلیه نماید. و هم­چنین در عملیات هلی‌برن[ترابری هوایی] تعداد 2840 نفر رزمنده توسط بالگردهای 214 و شنوک به پشت خطوط مقدم جبهه­ها ترابری گردیدند. در این عملیات ستوان خلبان جواد ژولیده پور، خلبان کبرا، جمعی پایگاه هوانیروز پشتیبانی عمومی اصفهان یکی از دلاورمردان و تیزپروازان هوانیروز، که عمر خدمتی خود را در جبهه­های نبرد حق علیه باطل گذرانده بود به فیض شهادت نائل گشت (کریم‌زاده، 1388: 64-63).

الف) نقش هوانیروز در پشتیبانی آتش در عملیات آفندی فتح‌المبین بر اساس مصاحبه با خلبانان شرکت کننده در این عملیات:

در این عملیات تیم­های آتش هوانیروز در بامداد مورخ 2/1/1361 و با آغاز روشنایی صبح به مواضع نیروهای عراقی حمله نمودند. بالگردهای کبرا با شلیک موشک‌های ماوریک و تاو و شلیک گلوله‌های 20 میلی‌متری ضربات مهلکی به پیکره نیروهای عراقی وارد کردند. چندین دستگاه تانک، نفربر، انواع خودرو  و همچنین نقاط تجمع دشمن را منهدم نمودند. در دشت عباس که یکی از واحدهای خودی در محاصره دشمن قرار داشتند سه تیم آتش هوانیروز در حدود نیم ساعت عملیات و پشتیبانی آتش چنان ضربه­ای به نیروهای عراقی وارد آوردند که نه‌تنها محاصره شکسته شد بلکه نیروهای عراقی مجبور به عقب‌نشینی گردیدند. در این عملیات 11 فروند موشک ماوریک، 2258 راکت و 200 فروند موشک تاو و 27477 گلوله 20 میلی‌متری توسط بالگردهای شکاری در جهت انهدام تجهیزات و نیروهای عراقی شلیک گردید (یاری، 1392: 112).

در تاریخ 7/1/1361 حدود ساعت 8 صبح فعالیت­هایی در منطقه دشمن مشاهده شد که به نظر می­رسید نیروهای دشمن قصد اجرای پاتک، در غرب تپه­های علی گره زد و حوالی روستای حسن بربوطی را دارند. دستورات لازم از طریق نصر 2 به نیروهای پهلودار داده شد و مراتب به قرارگاه نصر اعلام و تقاضای دو تیم بالگرد از قرارگاه مذکور گردید. دو تیم بالگرد در اسرع وقت در محل استقرار قرارگاه نصر 2 وارد عمل شدند. در اسرع وقت بالگردهای هوانیروز وارد عمل گردیدند و به یگان­ زرهی دشمن حمله کردند (شاه‌محمدی، 1389: 24).

فرمانده قرارگاه کربلا وارد عمل شدن بالگردهای رزمی را در محدوده عمل قرارگاه فجر اولویت داد. دستور داده شد بالگردهای رزمی به مواضع دشمن در تپه ابوصلیبی خات حمله کنند و مقاومت آن‌ها را در هم بشکنند. سرانجام با پشتیبانی­های زمینی و هوایی که از یکان­های قرارگاه فجر به عمل آمد، تیپ 3 لشگر 77 و نیروهای سپاه پاسداران در ساعت 07:00 توانستند تا نزدیکی پل رفائیه (در مسیر جاده رادار) پیشروی کنند که با خط تماس اولیه فاصله چندانی نداشت (جوادی‌پور، 1394: 191).

یکی از واحدهای توپخانه­ای عراق در منطقه سایت 4 و 5 در تپه­های (ابوصلیبی خات) موضع داشت و با آتش شدید خود تلفات سنگینی را به نیروهای خودی وارد می­کرد، با درخواست نیروهای مانوری مبنی بر انهدام این واحد توپخانه دشمن، مأموریتی به هوانیروز محول گردید تا هر چه سریع‌تر این موضع توپخانه را از فعالیت بیندازد لذا در یک مأموریت پروازی با یک تیم آتش شامل 3 فروند بالگرد کبرا، خود را به پشت مواضع توپخانه دشمن در منطقه فوق‌الذکررسانیده و با شلیک 2 فروند موشک ماوریک[5] و تعدادی موشک تاو و راکت موفق شدند واحد توپخانه­ای عراق را در آن منطقه منهدم و پیشروی نیروهای ایرانی را به‌سوی اهدافشان تسهیل نمایند (مصاحبه گروه معارف جنگ با سرهنگ بازنشسته حسین رفیعی: 1388).

در روز اول و دوم عملیات نیروهای عراقی در ارتفاعات ابوصلیبی خات و تپه دوسلک سایت 4 و 5 در غرب شوش مقاومت سختی می­کردند، بالگردهای کبرا پایگاه پشتیبانی عمومی در ترکیب دو تیم آتش به پشتیبانی از یگان­های خودی وارد عمل شدند و تلفات سنگینی بر نیروهای عراقی وارد آورده و مسیر را برای نیروهای خودی بازنمودند.

تیم­های آتش اعزامی به منطقه نبرد؛ ضمن وارد آوردن تلفات به یگان­های عراقی در برخی مواقع و نیز به‌عنوان یگان­های شناسایی بارزم انجام‌وظیفه می­کردند و اطلاعات ذی‌قیمت و حیاتی را به نیروهای تک­ور زمینی می‌دادند. با حضور دائم بالگردها در منطقه از هرگونه فعالیت بالگردهای عراقی که به پشتیبانی از یگان­هایشان وارد عمل می­شدند جلوگیری می‌شد. دراین ‌ارتباط چندین بالگرد عراقی ساقط و یا مجبور به فرار از منطقه گردیدند(مصاحبه با سرتیپ دوم خلبان ب فضل­الله افشین توسط گروه معارف جنگ: 1388).

در این عملیات، حدود 27500 گلوله‌ی توپ بالگردهای کبرا به مصرف رسید. نزدیک به 200 فروند موشک تاو برای انهدام تانک­ها و ادوات زرهی شلیک شد. حدود 11 فروند موشک ماوریک برای هدف­های ویژه و 2250 فروند راکت نیز مورداستفاده خلبانان قرار گرفت.

خلبانان هوانیروز در طی هفت روز این عملیات، با بیش از 3500 نوبت پرواز در پشتیبانی آتش، بیش از 4000 ساعت پرواز عملیاتی انجام دادند. حضور هوانیروز در این عملیات، آثار برق‌آسایی ایجاد می­کرد. هر جا بالگردها حضور پیدا می‌کردند، تغییرات هم به‌صورت مثبت، رخ می­دادند (مصاحبه با سرتیپ دوم خلبان ب غلام‌رضا صفائی­نژاد توسط گروه معارف جنگ: 1388).

ب) نقش هوانیروز در تخلیه مجروحین در عملیات آفندی فتح‌المبین بر اساس مصاحبه با خلبانان شرکت کننده در این عملیات:

در مورخه 2/1/1361 تلفات نیروی درگیر در ارتفاعات جوفینه بیشتر از سایر گردان­های نصر 2 بود، برای تخلیه مجروحین از قرارگاه نصر درخواست بالگرد شد، با توجه به این­که جاده اندیمشک دهلران در آن موقع از روز در اختیار نیروهای خودی بود بالگردها در روی جاده به زمین نشسته و مجروحین به‌وسیله آن‌ها تخلیه شدند(شاهین‌راد،1389: 74).

روز دوم عملیات سانحه داشتیم. «پای پل»، ستوان آهنگرانی و طباطبایی را زدند. صفار مقدم و ستوان ندایی آن‌ها را از منطقه تخلیه کردند. محل سانحه بین نیروهای خودی و دشمن بود؛ بنابراین، تیم نجات دچار مشکل شد. سانحه، حدود 7 الی 8 کیلومتری غرب پای پل اتفاق افتاده بود. (همان)

در طول 7 روز عملیات، هوانیروز در تخلیه مجروحین با انجام 4077 ساعت پرواز در قالب 3500 سورتی پرواز توانست 2695 نفر از مجروحین جنگی را به بیمارستان­های منطقه (دزفول، اندیمشک و اهواز) تخلیه نمایند (یاری،1392: 191).

علاوه ‌بر این 84 فروند بالگرد‌های هوانیروز با انجام 4077 ساعت پرواز در 3500 سورتی ضمن انهدام ادوات رزمی و سنگرهای دشمن، 2695 مجروح را تخلیه و 2840 رزمنده را ترابری و بیشتر از 110 تن تدارکات و مهمات را به رزمندگان رساندند (جعفری،1389: 74).

پ) نقش هوانیروز در ترابری هوایی در عملیات آفندی فتح‌المبین بر اساس مصاحبه با خلبانان شرکت کننده در این عملیات:

در اکثر مواقع شینوک­های هوانیروز اقدام به ترابری هوایی نیروهای بسیج از پادگان دوکوهه به مقصد خطوط مقدم جبهه می­نمودند. به دلیل بعد مسافت و عدم تأمین جاده مواصلاتی و صعب­العبور بودن آن، بالگردهای شنوک با پرواز در شمال محور پل نادری به امامزاده عباس و عین خوش، نیروها را به‌طور شبانه‌روز هلی برن می­نمودند و در مسیر برگشت مجروحین را به بیمارستان­های صحرایی و منطقه منتقل می­نمودند (مصاحبه با سرتیپ دوم خلبان ب فضل­الله افشین توسط گروه معارف جنگ: 1388).

 زیبایی کار هوانیروز در این عملیات­ زمانی رخ داد که در روزهای آخر عملیات، مأموریت جا‌به‌جایی نیرو در پشتیبانی از قرارگاه فتح داشتیم. این نیروها از منطقه‌ی اندیمشک و دوکوهه می­بایست با بالگردهای شنوک به منتهی­الیه ضلع جنوبی جبهه و نقاط مختلف منتقل می­شدند (شاه‌محمدی، 1389: 24).

در عملیات فتح‌المبین دستور دادند که پنج فروند شنوک تعدادی از نیروها را به پشت نیروهای دشمن هلی‌برن کنند. بالگردهای شنوک پس از سوارکردن نیروها به پرواز درآمدند. ناگهان صدای تاپ کاور را شنیدم که اعلام کرد: Formation بنشیند روی زمین و بلافاصله هرکدام از بالگردها در گوشه­ای نشستند. هنوز به‌طور کامل متوقف نشده بودیم که صدای انفجار مهیبی بلند شد و لحظه­ای بعد، یک فروند هواپیمای عراقی در نزدیکی ما درحالی‌که به تلی از آتش تبدیل‌شده بود سقوط کرد و خلبان آن با چتر نجات به پایین پرید بی­درنگ بعضی از خلبانان به سراغ او رفتند و او را که یک سرگرد خلبان بود با خود آوردند (پور بزرگ وافی، 1385: 65).

بالگردهای ترابری از منطقه‌ی دو­کوهه، به‌طور مداوم نیروهای تازه‌نفس را به صحنه عملیات ترابری می­کردند.  عملیات آن­قدر حساس و مهم بود که از سراسر ایران نیرو آمده بود. از شرقی­ترین نقطه تا مرکزی و شمالی­ترین آن. از همه­جا بودند. از پادگان دو­کوهه با بالگردهای شنوک و 214، نیروهایی که از سیستان و بلوچستان، بندر­عباس، گنبد، شمال، ترک، و... آمده بودند. از آن‌طرف، همین بالگردها یا بالگردهای که دارای برانکارد بودند، برای تخلیه‌ی مجروحین اقدام می­کردند. به دلیل پیشروی سریع، حتی حمل تدارکات و مهمات هم در بیشتر مناطق به عهده‌ی هوانیروز گذاشته شده بود (شاهمحمدی، 1389: 69-64).

در عملیات آزادسازی پادگان حمید، هوانیروز هلی برن سنگینی انجام داد و نیروهای زیادی را در پشت پادگان حمید پیاده نمود. با توجه به این‌که نیروهای خودی فشار سنگینی به دشمن وارد آورده بودند، نیروهای عراقی مستقر در اطراف پادگان حمید یا فرار کرده بودند و یا تسلیم می­شدند. این کار عراقی­ها زحمت ما را که برای هلی برن نیروها کم کرد؛ اما هنگامی‌که احساس کردیم در آنجا به نیروی اضافی نیاز نداریم نیروهای خودی را برداشته و به نقطه دیگری هلی‌برن کردیم (پور بزرگ وافی، 1385: 101).

در این عملیات توسط 44 فروند بالگرد هوانیروز (28 فروند 214 و تعداد 16 فروند بالگرد شنوک) با انجام هلی برن، تعداد 2840 نفر رزمنده به خطوط مقدم جبهه­ها ترابری شدند و هم­چنین مقدار 110 تن (مهمات و تدارکات) موردنیاز حمل شد.(همان:117)

کارنامة عملیاتی هوانیروز

پس از عملیات موفقیت­آمیز ثامن­الائمه و هم­چنین طریق­القدس، عملیات فتح‌المبین که منطقه­ای نزدیک به هزار کیلومترمربع را دربر می­گرفت، یک عملیات حساب‌شده برنامه­ریزی شد، که هوانیروز با توجه به توان بالا و به‌کارگیری تجهیزاتش در آن نقش مؤثر و مفیدی داشت. طی هفت روز تلاش؛ هوانیروز با درخشش کامل به نتایج زیر دست می­یابد.

 مهمات مصرفی

مهمات مصرفی در طول هفت روز عملیات، به شرح زیر است.

الف) گلوله توپ 20 م­م                    27477 عدد

ب) انواع راکت                             2258 فروند

ج) موشک ضدتانک                       200 فروند

د) موشک ماوریک                        11 فروند

فعالیت­های پروازی

ساعت پرواز انجام‌شده                   4077

نوبت پرواز انجام‌شده                    3500

حمل مجروح                             2695

حمل نفر                                  2840

حمل بار(مهمات و تدارکات)         110 تن

خسارات وارده

الف) یک نفر شهید (ستوان خلبان جواد ژولیده پور)

ب) 3 نفر مجروح (اسماعیل صحتی، غلامرضا طباطبایی و علی آهنگرانی)

ج) بالگرد صدمه‌دیده 2 فروند (شاهمحمدی، 1389: 69-64).

پیشینه پژوهش:

با بررسی به‌عمل‌آمده تعداد چهار عدد پایان‌نامه و یک مقاله مرتبط با موضوع تشخیص داده‌شده است، که به‌عنوان پیشینه ارائه گردیده است:

جدول (1) پیشینه تحقیقات انجام شده

عنوان تحقیق

محقق

نتایج تحقیق

عملکرد هوانیروز ا.ج.ا.ا در نخستین سال دفاع مقدس

سرهنگ خلبان مهدی رشیدی

در نخستین سال دفاع مقدس هوانیروز توانست با حضور به‌موقع و در اسرع وقت در مناطق جنگی و تمام محورهای جنوب و غرب پروازهای عملیاتی را شروع و سد مستحکمی را در مقابل نیروهای عراقی به وجود آورد.

تحلیل عملکرد هوانیروز در عملیات مرصاد و ارائه تجربیات حاصله

سرهنگ دوم خلبان (شهید)

مسعود خاجوی

 عملکرد هوانیروز در راستای پشتیبانی آتش و هلی­برن باعث از کار افتادن ماشین جنگی دشمن و تقویت روحیه­ی نیروهای خودی و همچنین پیروزی در مقابل دشمن در عملیات مرصاد شده است.

عملیات هوانیروز در موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس

 

 

سرهنگ خلبان بازنشسته اردشیر کریم زاده

درمجموع هشت سال دفاع مقدس هوانیروز با انجام بیش از 000/300 هزار ساعت پرواز عملیاتی و شرکت در 62 عملیات آفندی و پدافندی یکی از ارکان پیروزی در هر عملیات بوده است.

نقش هوانیروز در سال اول جنگ تحمیلی با تأکید بر منطقه عملیاتی جنوب کشور

سرهنگ ستاد محمدرضا شیخ و سرهنگ ستاد حمید حسن‌پور

 فرماندهان در شرایط بحرانی از توانمندی این یگان هم در هدایت عملیات‌ها و هم در کمک‌گیری از آتش بالگردهای کبرا و دیده‌بانی و شناسایی آنان در مراحل مختلف عملیات به بهترین نحو بهره می‌جستند.

عملکرد هوانیروز در عملیات بیت‌المقدس

سرهنگ دوم حسن نوروزی

نتایج تحقیق نشان می­دهد عملکرد هوانیروز در هلی­برن تخلیه مجروح و پشتیبانی آتش در عملیات بیت­المقدس از سطح مطلوب به بالا بوده است.

 

 

 

روش‌شناسی پژوهش:

این پژوهش در قالب رویکردی آمیخته (کیفی-کمی) انجام‌شده است. در بخش اول درباره عملکرد هوانیروز ارتش جمهوری اسلامی ایران در راستای ترابری هوایی، تخلیه مجروحین و پشتیبانی آتش در عملیات فتح‌المبین با تعدادی از صاحب‌نظران که در این عملیات حضورداشته‌اند مصاحبه  و در بخش دوم پس از تکمیل ادبیات تحقیق از تعداد 43 پرسشنامه بین جامعه نمونه پخش که از آنها در تجزیه و تحلیل کمی استفاده گردید.

 در این مقاله، ابتدا به تجزیه­وتحلیل کیفی اهداف جزئی بر اساس نظر صاحب‌نظران، مطالعه منابع و سپس به تجزیه‌وتحلیل کمی اطلاعات و داده­های جمع­آوری­شده، پرداخته­شده است.

تجزیه و تحلیل داده‌ها

در عملیات فتح‌المبین هوانیروز به‌صورت احاطه­ای در پشتیبانی از قرارگاه‌های قدس در شمال، قرارگاه‌های نصر و فجر در شمال‌شرق و شرق و قرارگاه فتح در جنوب منطقه نبرد، با سه پایگاه رزمی خود به نحو مطلوب یگان‌های عمل‌کننده را پشتیبانی نمود. با شروع عملیات فتح المبین، هوانیروز با تمام امکانات و تجهیزات پروازی وارد عمل شد. به‌طور مرتب با اعزام تیم‌های پروازی، عملاً یگان‌های دشمن را با مشکلات عدیده روبرو ساخت. در ساعت 00:30 بامداد مورخه 2/1/1361 و با آغاز روشنایی صبح، تیم­های آتش هوانیروز به مواضع نیروهای عراقی حمله نمودند و بالگردهای کبرا با شلیک موشک ماوریک، تاو و شلیک گلوله 20 م­م ضربات مهلکی بر پیکره نیروهای عراقی وارد کردند و چندین دستگاه تانک و انواع خودرو و نقاط تجمع دشمن را منهدم نمودند. با پیشروی نیروهای خودی در منطقه عملیات و آزادسازی مناطق از پیش تعیین‌شده همه‌روزه به شعاع عملیاتی بالگردهای هوانیروز اضافه می­گردید و باعث تسریع در پیشروی نیروها می‌گردید.

یکی از واحدهای توپخانه­ای عراق در منطقه سایت 4 و 5 در تپه­های ابوصلیبی­خات موضع داشت و با آتش شدید خود تلفات سنگینی را به نیروهای خودی وارد می­کرد، با درخواست نیروهای مانوری مبنی بر انهدام این واحد توپخانه دشمن، مأموریتی به هوانیروز محول گردید تا هر چه سریع­تر این موضع توپخانه را از فعالیت بیندازد لذا در یک مأموریت پروازی، خلبانان هوانیروز با یک تیم آتش 3 فروندی از  بالگردهای کبرا توانستند خود را به پشت مواضع توپخانه دشمن در منطقه فوق‌الذکر برسانند و با شلیک 2 فروند موشک ماوریک[6] و تعدادی موشک تاو و راکت موفق شدند واحد توپخانه­ای عراق را در آن منطقه منهدم و پیشروی نیروهای ایرانی را به‌سوی اهدافشان تسهیل نمایند.

رساندن مهمات برای یگان‌های پشتیبانی رزمی توسط بالگردهای هوانیروز انجام گرفت. چون جنگ‌افزارهای پدافند هوایی عراق بسیار گسترده بود و نیروی هوایی دشمن برتری نسبی در منطقه داشت، عملیات آفندی هوانیروز با اجرای آتش روی نیروهای پیاده دشمن و شلیک انواع موشک‌های ضدتانک نقش اساسی در پیروزی رزمندگان داشت. گروه رزمی کرمان با 8 فروند بالگرد کبرا، گروه رزمی مسجدسلیمان  با 12 فروند، گروه پشتیبانی عمومی اصفهان با 4 فروند؛ اقدام به پشتانی آتش نزدیک از نیروهای رزمنده کرده و باعث تسریع در حرکات نیروهای خودی گردید.

در این عملیات مأموریت پشتیبانی نزدیک هوایی و اجرای آتش با بالگردهای کبرا در آفند و پدافند زیر امر قرارگاه­ها بر عهده یگان هوانیروز ارتش جمهوری اسلامی ایران بود که با 24 فروند بالگرد کبرا در قالب تیم­های آتش سبک و سنگین از قرارگاه‌های شرکت‌کننده، عملیات را به‌خوبی پشتیبانی و توانستند ضربات بسیار مؤثری بر یگان‌های زرهی، پیاده و حتی یگان هوانیروز ارتش بعث وارد نمایند. در این عملیات این یگان، برای انجام مأموریت محوله 11 فروند موشک ماوریک، 200 فروند موشک تاو، 2258 انواع مختلف راکت و 27477 گلوله توپ 20 م­م مهمات مصرف کردند. تیم­های آتش اعزامی به منطقه نبرد ضمن وارد آوردن تلفات به یگان­های عراقی در برخی مواقع نیز به‌عنوان یگان­های شناسایی با رزم انجام‌وظیفه می­نمودند و اطلاعات ذی‌قیمت و حیاتی را به نیروهای تک‌رو زمینی فراهم می­نمودند. هوانیروز با حضور دائم در منطقه از هرگونه فعالیت بالگردهای عراقی که به پشتیبانی از یگان­هایشان وارد عمل می­شدند جلوگیری می‌کردند که دراین ‌ارتباط چندین بالگرد عراقی را ساقط و یا آن‌ها را مجبور به فرار از منطقه ­کردند.

با استقرار بالگردهای شنوک در پایگاه نیروی هوایی دزفول برنامه‌ریزی گردیده بود که توسط این بالگردها عملیات هلی‌برن در روز و شب از پادگان دوکوهه انجام گیرد البته مشخص بود که به‌جز نیروهای عمل‌کننده در خط اگر در هر نقطه­ای از جبهه کمبود نیروها احساس می‌گردید با توجه به ناهمواری‌ها و عوارض منطقه و خطرات راه‌های مواصلاتی و صرفه‌جویی در زمان و به‌موقع رسیدن نیروها به مناطق موردنظر؛ راهی جز استفاده از هلی‌برن نیروها وجود نداشت. لذا خلبانان ترابری، بخصوص شینوک نسبت به تخلیه نیروها و پدهایی که در پادگان دوکوهه جهت مداوای مجرحین در نظر گرفته‌شده بود شناسایی لازم را انجام داده بودند و در طرح‌های عملیاتی این قضیه کاملاً مشخص بود.

وسعت منطقه عملیاتی فتح‌المبین به حدی بود که بایستی در حداقل زمان نیروهای کمکی و تجهیزات موردنظر آن‌ها وارد منطقه و در نقاط موردنظر پیاده می‌شد در غیر این صورت دشمن اجازه پیشروی نمی‌داد و عملیات با خطر شکست روبرو می‌گردید لذا هلی‌برن و حمل تجهیزات و عملیات اسلینگ توسط خلبانان هوانیروز یکی از شاخصه‌های این عملیات بزرگ بود که در چند سورتی پروازی و به دلیل کمبود وقت در شب هم انجام گرفت. در اکثر مواقع شینوک­های هوانیروز اقدام به ترابری نیروهای بسیج از پادگان دوکوهه به مقصد خطوط مقدم جبهه می‌نمودند. به دلیل بعد مسافت و عدم تأمین مناسب جاده‌های مواصلاتی و همچنین صعب‌العبور بودن آن، بالگردهای شینوک با پرواز در شمال محور پل نادری به امامزاده عباس و عین‌خوش، نیروها را به‌طور شبانه‌روزی هلی‌برن می­نمودند و در برگشت مجروحین را به بیمارستان­های صحرایی منتقل می­نمودند.

هوانیروز در این عملیات با حمل حدود 110 تن تدارکات و مهمات به‌صورت بار خارجی و داخلی فعالیت چشمگیر و خارق‌العاده‌ای داشت. در این عملیات توسط 44 فروند بالگرد هوانیروز (28 فروند 214 و تعداد 16 فروند بالگرد شنوک) با انجام هلی برن، تعداد 2840 نفر رزمنده به خطوط مقدم جبهه­ها ترابری شدند.

نتایج حاصله از تجزیه وتحلیل کمی داده‌ها بیانگر این واقعیت است که 92.75% افراد جامعه نمونه (اکثریت مطلق) معتقدند نقش هوانیروز آجا در راستای پشتیبانی آتش در عملیات فتح‌المبین نقش زیاد و خیلی زیادی داشته است. همچنین با توجه به نتایج به‌دست‌آمده می‌توان دریافت که بیشترین تأثیر را در بین شاخص­های مربوط به پشتیبانی آتش از دیدگاه مخاطبان به ترتیب شاخص­های پشتیبانی آتش از یگان­های عمل­کننده، پشتیبانی آتش از یگان­های پشتیبانی رزمی و پشتیبانی آتش از یگان‌های و پشتیبانی خدمات رزمی دارند.

نتایج حاصل  از تجزیه وتحلیل کمی مؤلفه‌های تخلیه مجروح بیانگر این واقعیت است که 94.57% افراد جامعه نمونه (اکثریت مطلق) معتقدند نقش هوانیروز آجا در راستای تخلیه مجروحین در عملیات فتح‌المبین زیاد و خیلی زیاد بوده است. همچنین با توجه به نتایج به‌دست‌آمده می­توان دریافت که بیشترین تأثیر را در بین شاخص­های مربوط به تخلیه مجروحین از دیدگاه مخاطبان به ترتیب شاخص­های تخلیه مجروح از مناطق آزادشده به مراکز درمانی جهت مداوا و تخلیه مجروح از منطقه عملیات به مراکز درمانی جهت مداوا هستند.

و نتایج حاصله از تجزیه و تحلیل مؤلفه هلی‌برن بیانگر این واقعیت است که 71.54% افراد جامعه نمونه (اکثریت مطلق) نقش هوانیروز آجا در راستای هلی‌برن در عملیات فتح‌المبین زیاد و خیلی زیاد بوده است. همچنین با توجه به نتایج به‌دست‌آمده می­توان دریافت که ازنظر پاسخگویان شاخص­های مربوط به ترابری هوایی نفرات و آماد تفاوتی آن‌چنانی باهم ندارند و اهمیت هر دو یکسان است.

نتیجه‌گیری و پیشنهادها

از مجموع موارد فوق می­توان نتیجه گرفت که هوانیروز در عملیات فتح‌المبین با سه پایگاه هوانیروز کرمان، مسجدسلیمان و پایگاه پشتیبانی اصفهان در اجرای مأموریت پشتیبانی آتش اقدامات مهم و بااهمیتی را انجام داده است. بالگردهای این یگان در قالب تیم­های آتش سبک و سنگین با 24 فروند بالگرد کبرا در انهدام عناصر رزمی، پیاده و زرهی دشمن بعثی و هر جا که لازم می‌شد در شکستن محاصره نیروهای خودی با داشتن سرعت و قدرت آتش، نقش مهمی داشته­اند. در این عملیات هوانیروز در بر هم زدن نظم و آرایش نیروهای رزمی دشمن نقش بسیار مهمی داشته است. کارکنان هوانیروز در این عملیات شجاعت، شهادت­طلبی و ایثارگری زیادی از خود نشان دادند که در تاریخ ثبت و در ذهن شاهدان صحنه عملیات پاک نخواهد شد. یگان هوانیروز برای اجرای مأموریت محوله 11 فروند موشک ماوریک، 200 فروند موشک تاو، 2258 تیر انواع مختلف راکت و 27477 گلوله توپ 20 م­م مهمات مصرف کردند. در این عملیات تیم­های آتش، ‌بارها جلوی پاتک و پیشروی دشمن را سد و هیچ­گاه یگان‌های زمینی را تنها نگذاشتند و توانستند در چند مرحله با اجرای انبوه آتش نیروهای خودی را از محاصره دشمن نجات داده و نظم و آرایش نیروهای زرهی و پیاده دشمن را برهم بزنند. تمام اقدامات فوق در آزادسازی قسمت‌های وسیعی از خاک مقدس کشور عزیزمان از چنگال دشمن و تسهیل در پیشروی نیروهای خودی اثرگذار بوده است. شهادت یکی از بهترین خلبانان هوانیروز (شهید جواد ژولیده پور) و جانبازی تعدادی از خلبانان و کارکنان این یگان، سندی است بر این ادعا است.

در این عملیات با توجه به وسعت عملیات و منطقه زیادی که در دست نیروهای عراقی بود و استقرار نیروهای پیاده و مکانیزه عراق در این منطقه، مشخص بود که دشمن مقاومت زیادی خواهد داشت و به‌آسانی منطقه را رها نخواهد کرد لذا تجزیه‌وتحلیل عملیاتی نشان می‌داد که احتمالاً تعداد مجروحین در این عملیات زیاد خواهد بود و از طرفی به دلیل وجود عوارض و ارتفاعات در منطقه و نبود راه‌های ارتباطی مناسب به سمت عقبه نیروهای خودی استفاده از بالگردهای هوانیروز جهت تخلیه مجروحین، موردنظر فرماندهان قرار خواهد گرفت؛ لذا پیش‌بینی پدهای تخلیه مجروح انجام‌گرفت و خلبانان بالگردهای214 و شنوک از پدها بازدید و مسیرهای پروازی از این پدها به بیمارستان‌های دزفول و اهواز تجزیه و تحلیل گردیده بود. خلبانان بخصوص خلبانان 214 در طول عملیات با پروازهای خود همواره سعی نمودند که مجروحین را در اسرع وقت از منطقه تخلیه نمایند، هرچند بعضی مواقع در مسیرهای پروازی مورد هجوم هواپیماهای عراقی قرار می‌گرفتند ولی هیچ خطری مانع از این پروازها نمی‌شد و آن‌ها بدون اسکورت بالگردهای کبرا پروارها را انجام می‌دادند.

همزمان با اعزام تیم‌های آتش و اجرای آن، پروازهای تخلیه مجروحین و رساندن آذوقه و مهمات و همچنین هلی‌برن (ترابری نفرات از طریق هوا) انجام می‌گرفت. یکی از افتخارات هوانیروز این بود که برای اولین بار تخلیه مجروحین در شب (تاریکی مطلق) توسط بالگرد شنوک انجام شد و از ابتدای شب تا روشنایی صبح در چندین سورتی پرواز، تخلیه مجروحین صورت گرفت که در تاریخ هوانیروز ماندگار خواهد بود.

در طول 7 روز عملیات، هوانیروز در تخلیه مجروحین با انجام 4077 ساعت پرواز در قالب 3500 سورتی پرواز توانست 2695 نفر از مجروحین جنگی را به بیمارستان­های منطقه (دزفول، اندیمشک و اهواز) تخلیه نمایند؛ با توجه به اینکه عملیات فتح‌المبین یک عملیات آفندی بود و در اکثر زمان عملیات نیروهای رزمنده در حال پیشروی بودند می‌توان گفت که درواقع تمامی عملیات تخلیه مجروحین از مناطق آزادشده (عملیاتی) صورت پذیرفته است.

تجربیات به‌دست‌آمده از بررسی نقش هوانیروز آجا در عملیات فتح المبین:

- سطح هماهنگی بالاتر در پشتیبانی نزدیک هوایی با یگان‌های عمل‌کننده و زیر امر قرارگاه‌های عملیاتی می‌بایستی صورت پذیرد. هرچقدر این هماهنگی مطلوب‌تر باشد رسیدن به موفقیت افزایش خواهد یافت.

- بالگردهای هوانیروز را در پشتیبانی آتش نزدیک می‌توان با استفاده از تیم‌های سبک و سنگین بکار برد.

- چنانچه از مقدورات هوانیروز در پشتیبانی آتش هوایی توسط فرماندهان صحنه عملیات به‌خوبی درک و به کار گرفته شود ضربات مهلکی به دشمن وارد خواهد شد.

- در این عملیات نحوه استفاده از انواع موشک‌ها، راکت‌اندازها و مهمات‌ها به‌طور عملی به کار گرفته شد که امروزه اساتید در دوره­های آموزشی به دانشجویان انتقال می‌دهند.

- تخلیه مجروحین در هر عملیاتی بسیار حیاتی است، تخلیه به‌موقع مجروحین علی‌رغم اینکه احتمال شهدا را درصحنه عملیات کاهش می‌دهد نقش بسیار مهمی در حفظ روحیه رزمندگان درصحنه عملیات خواهد داشت.

- در هر عملیاتی آماد و پشتیبانی از اهمیت ویژه‌ای در مداومت عملیات برخوردار است که در این عملیات با استفاده از بالگردهای ترابری هوانیروز و هواپیماهای بال ثابت، رساندن انواع آماد و مهمات به صحنه نبرد به‌خوبی انجام که نقش بسیار مهمی در پیروزی عملیات داشت. در نبردهای آینده فرماندهان بایستی به‌خوبی از این توانمندی هوانیروز بهره ببرند.

هرچند در این عملیات هلی­برن به مفهوم علمی آن انجام نگردید اما ترابری هوایی نیروها از منطقه عقب و به منطقه جلو به‌خوبی انجام گردید، فرمانده­هان باید به آموزش هلی­برن برای جنگ‌های آینده توجه ویژه‌ای نمایند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

بختیاری، مسعود، (1371) هنر جنگ (۲)، تهران، انتشارات دافوس آجا- پوربزرگ وافی، علیرضا، (1385) خلبانان، تهران، ایران سبز
 جعفری، مجتبی، (1387) اطلس نبردهای ماندگار، تهران، انتشارات سوره سبز
جوادی پور، محمد، (1394) ارتش جمهوری اسلامی ایران در هشت سال دفاع مقدس، تهران، انتشارات سازمان عقیدتی سیاسی آجا، جلد یکم
حیدریان، علی‌رضا، (1397) نقش هوانیروز در عملیات فتح‌المبین، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، تهران، دانشکده فرماندهی وستاد، دافوس آجا‌
روش جاری هوانیروز، (1397) طرح و برنامه معاونت عملیات و اطلاعات، تهران، ستاد هوانیروز تهران
شاهان، محسن، (1387) عملیات فتح المبین،  تهران، انتشارات ایران سبز
شاه­محمدی، حجت، (1389) هوانیروز در فتح­المبین، تهران، انتشارات سازمان عقیدتی سیاسی آجا
فایل صوتی مصاحبه با سرهنگ بازنشسته خلبان فرزاد فرجام­خواه (1388) گروه معارف جنگ، تهران، ستاد هوانیروز
فایل صوتی مصاحبه با سرتیپ دوم بازنشسته خلبان فضل­الله افشین، (1388) گروه معارف جنگ، تهران، ستاد هوانیروز
فایل صوتی مصاحبه با سرهنگ بازنشسته خلبان حسین فلک پور، (1388) گروه معارف جنگ، تهران، ستاد هوانیروز
فایل صوتی مصاحبه با سرهنگ بازنشسته خلبان حسین ربیعی، (1388) گروه معارف جنگ، تهران، ستاد هوانیروز
کریم زاده و پایخان، اردشیر و صفر، (1388) حماسه­های ماندگار هوانیروز، تهران،  انتشارات نوید طراحان
معاونت عملیات و اطلاعات هوانیروز، (1378) نشریه شناسایی و کاربرد هوانیروز، تهران، معاونت عملیات و اطلاعات هوانیروز (دایره آموزش)
معین وزیری، نصرت اله، (1386) نگرشی علمی به عملیات فتح‎المبین، تهران،  سازمان حفظ آثار و نشر ارزش­های دفاع مقدس آجا
نشریه آشنایی با سازمان و مقدورات هوانیروز، (1377) ، تهران، چاپ معاونت آموزش و پژوهش هوانیروز
یاری، هوشنگ، (1392) هوانیروز نگاهی به گذشته، حال، آینده، چاپ اول، تهران، سوره سبز
دوره 4، شماره 12
خرداد 1401
صفحه 5-30
  • تاریخ دریافت: 19 فروردین 1401
  • تاریخ بازنگری: 22 اردیبهشت 1401
  • تاریخ پذیرش: 01 خرداد 1401
  • تاریخ اولین انتشار: 01 خرداد 1401