ارتقاء عوامل رهبری نظامی، آموزش و روحیه کارکنان تیپ‌های مستقل زرهی نزاجا در مقابله با نیروهای فرامنطقه‌ای

نویسندگان

کارشناس ارشد مدیریت دفاعی

چکیده

در سطح عملیاتی و تاکتیکی، توان رزمی یک یگان نظامی، ماحصل ترکیب و تلفیق مؤثر عناصر فیزیکی با عناصر غیرفیزیکی و عوامل برترساز یگان، توأم با تدبیر و چگونگی به­کار بردن این عناصر در محیط عملیاتی، در راستای انجام مأموریت محوله می­باشد. عوامل غیرفیزیکی توان رزمی، عبارتند از: سازمان‌دهی صحیح، تأثیر رهبری نظامی، انضباط، آموزش، روحیه، ویژگی‌های فرهنگی (آداب ‌و رسوم)، حمیت قسمتی، انگیزه، ایمان، مقاومت و شجاعت که در درازمدت کسب گردیده‌اند. هدف این تحقیق، ارتقاء عوامل رهبری نظامی، آموزش و روحیه کارکنان تیپ‌های مستقل زرهی نزاجا، در مقابله با نیروهای فرامنطقه‌ای می‌باشد و تحقیق حاضر به دنبال پاسخ به این سوال است که: ارتقاء عوامل رهبری نظامی، آموزش و روحیه کارکنان تیپ‌های مستقل زرهی نزاجا، در مقابله با نیروهای فرامنطقه‌ای چگونه باید باشد؟ در این تحقیق به‌منظور جمع­آوری اطلاعات از ابزارهایی مانند: مصاحبه، پرسشنامه و مطالعه اسناد و مدارک استفاده ‌شده است. نوع تحقیق کاربردی، روش تحقیق توصیفی و رویکرد تحقیق آمیخته می­باشد. نتایج تحقیق نشان داد از تعداد 86 نفر پژوهش­خواندگان، 2/94 درصد از جامعه نمونه معتقدند که ارتقاء رهیری نظامی فرماندهان، ارتقاء آموزش کارکنان و ارتقاء روحیه کارکنان، می‌تواند بیشترین تأثیر را بر افزایش توان رزمی تیپ‌های مستقل زرهی نزاجا برای مقابله با نیروهای فرامنطقه‌ای را داشته باشد.

کلیدواژه‌ها


مقدمه

قرآن کریم در خصوص ارتقاء توان رزم چنین می‏فرماید: «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّکُمْ وَآخَرِینَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ یَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَیْءٍ فِی سَبِیلِ اللَّهِ یُوَفَّ إِلَیْکُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ: و شما (ای مؤمنان) در مقام مبارزه با آن کافران خود را مهیاء کنید و تا آن حد که بتوانید از آذوقه و تسلیحات و آلات جنگی و اسبان سواری زین کرده برای تهدید و تخویف دشمنان خدا و دشمنان خودتان فراهم سازید و نیز برای قوم دیگری که شما بر (دشمنی) آنان مطلع نیستید (مراد منافقانند که ظاهراً مسلم و باطناً کافر محض‌اند) و خدا بر آن­ها آگاه است. و آن­چه در راه خدا صرف می‌کنید خدا تمام و کامل به شما عوض خواهد داد و هرگز به شما ستم نخواهد شد» (قرآن کریم، انفال، آیه60).

از تکنیک‌های مؤثر جهت افزایش توان رزم سازمان‌های نظامی و دفاعی، استفاده بهینه و مؤثر از کلیه منابع، امکانات و تجهیزات موجود سازمان، در راستای تحقق اهداف از پیش تعیین‌شده می‌باشد. توان رزمی یا قدرت جنگیدن یک یگان نظامی، عبارت است از ماحصل ترکیب و تلفیق مؤثر عناصر فیزیکی (مادی) با عناصر غیرفیزیکی (غیرمادی) و عوامل برترساز یگان، توأم با تدبیر و چگونگی به­کار بردن این عناصر در محیط عملیاتی، در راستای انجام مأموریت محوله(معین­وزیری، 52:1379).

توان رزمی ترکیبی از عوامل فیزیکی (محسوس) و غیرفیزیکی (غیرمحسوس) و برترساز است که ترکیب و تلفیق صحیح آن‌ها با یکدیگر میتواند باعث پیروزی در عملیات گردد؛ و عبارت است از نیرو یا قدرتی که یک یگان در اجرای مأموریت و انهدام دشمن از آن استفاده میکند و یا به‌عبارت‌ دیگر کلیه امکانات موجود و کاربرد صحیح آن‌ها در اجرای مأموریت محوله را توان رزمی گویند(صارمی، 1393: 47). عوامل فیزیکی توان رزمی، شامل قابلیت و توانایی فیزیکی که موجب ارتقای کیفیت رزمی یگان‌های نظامی می‌شود و عبارتند از: یگان‌های رزمی(مانوری)، یگان­های پشتیبانی رزمی و یگان­های پشتیبانی خدمات رزمی. چنانچه بتوانیم عواملی فیزیکی توان رزمی دشمن را کاهش دهیم خودبه‌خود توان رزمی خود را افزایش داده‌ایم. عوامل برترساز توان رزمی عواملی هستند که مقدورات یگان‌های مانوری را برای انجام مأموریت محوله افزایش می‌دهند. عوامل برترساز توان رزمی عبارتند از: کنترل و هماهنگی، آسیب‌پذیری و قبول خطر، عملیات اطلاعاتی، عملیات پوشش و فریب تاکتیکی، عملیات سد و ممانعت و محروم کردن، عملیات روانی و عملیات جنگ‌های الکترونیک. شایان ذکر است با در نظر گرفتن عوامل فیزیکی و عوامل غیرفیزیکی دو یگان خودی و دشمن، توان رزمی نسبی آن‌ها مشخص می‌گردد(حسن­پور، 1398). عوامل غیرفیزیکی توان رزمی، شامل قابلیت و توانایی غیرفیزیکی که موجب ارتقای کیفیت رزمی یگان‌های نظامی می‌شود و عبارتند از: سازمان‌دهی صحیح، تأثیر رهبری نظامی، انضباط، آموزش، روحیه، ویژگی‌های فرهنگی (آداب ‌و رسوم)، تعصبات ملی و قومی، حمیت قسمتی، انگیزه و میل، ایمان مطلوب، صبر و بردباری و مقاومت، شجاعت که در درازمدت کسب گردیده‌اند (آشتیانی، 1390). در بحث آمادگی رزمی همواره از عناصر محسوس (فیزیکی) به‌عنوان ابزارهای تکمیل آمادگی رزمی و مؤثر در عملیات به میان می‌آید، اما معمولاً موارد غیرقابل رؤیت و متافیزیکی کمتر موردتوجه طراحان و بالأخص فرماندهان در سلسله‌ مراتب فرماندهی قرار می‌گیرد. این بحث که بیشتر متوجه انسان‌ها و نیروی انسانی می‌باشد در مواردی از جنگ‌های تاریخی سرنوشت عملیات و یک تخاصم را تغییر داده است؛ بنابراین فرماندهانی موفق خواهند بود که این فاکتور و مؤلفه قدرتمند را رعایت نموده و به سلسله‌مراتب فرماندهان تحت­ امر انتقال دهند. این عوامل می‌توانند موارد زیر باشند: سازمان‌دهی صحیح، تأثیر رهبری نظامی، انضباط، آموزش، روحیه، ویژگی‌های فرهنگی (آداب ‌و رسوم)، تعصبات ملی و قومی، حمیت قسمتی، انگیزه و میل، ایمان مطلوب، صبر و بردباری و مقاومت، شجاعت(شیخ و پرواس،1398: 54).

مأموریت تیپ‌های مستقل زرهی عبارت است از فرماندهی و واپایش عناصر رزمی، پشتیبانی رزمی و پشتیبانی خدمات رزمی سازمانی و مأمور در آموزش و عملیات تاکتیکی و آماد و مقابله با دشمن با استفاده از همه امکانات موجود به‌منظور کند نمودن حرکت، متوقف نمودن، دفع نیروهای متجاوز و درنهایت انهدام دشمن می‌باشد. برای رسیدن به این مهم می‌بایست عوامل تأثیرگذار بر روی مؤلفه‌های این یگان اعم از کارکنان و فرماندهان را بررسی و ارتقاء داد، به دلیل آن­که، تهدیدات پیش­رو از نوع تهدیدات فرامنطقه‌ای بوده و برخورد با این نوع تهدیدات شرایط خاص خود را می‌طلبد(حسینی، 1390:۲۲). هر کشوری برای مقابله با تهدیدات باید دارای تدابیر، خط‌مشی‌ها و تمهیدات خاص باشد تا بتواند تلاش‌های دفاعی و امنیتی خود را در قالب دکترین و سیاست‌های کلی هم‌جهت نموده و به مورد اجراء گذارد؛ لذا راهبرد دفاعی با استفاده از کلیه امکانات و توانایی‌های ملی در جهت مقابله با تهدیدات شکل می‌گیرد(صارمی، 1393: 45).

بنابراین با عنایت به موارد یاد شده بالا، این پژوهش در پی ارتقاء عوامل رهبری نظامی، آموزش و روحیه کارکنان تیپ‌های مستقل زرهی نزاجا در مقابله با نیروهای فرامنطقه‌ای می‌باشد و تحقیق حاضر به­دنبال پاسخ به این سوال است که: ارتقاء عوامل نامحسوس توان رزمی تیپ‌های مستقل زرهی نزاجا، در مقابله با نیروهای فرامنطقه‌ای چگونه باید باشد؟

مبانی نظری

توان رزمی

توان رزمی یا قدرت رزمی، قدرتی است که در اختیار فرمانده یک یگان بوده و فرمانده می­تواند از این قدرت برای از بین بردن دشمن و انجام مأموریت در میدان رزم استفاده نماید. به­عبارت دیگر توان رزمی عبارت است از فرماندهی و واپایش عناصر رزمی پشتیبانی رزمی و پشتیبانی خدمات رزمی سازمانی م مأمور در آموزش و عملیات تاکتیکی و آماد و مقابله با دشمن با استفاده از همه امکانات موجود به‌منظور کند نمودن حرکت، متوقف نمودن، دفع نیروهای متجاوز و درنهایت انهدام دشمن می‌باشد(مرادیان، 1395: 190).

          

شکل (1) عوامل و عناصر توان رزمی

در سطح عملیاتی و تاکتیکی، توان رزمی یا قدرت جنگیدن یک یگان نظامی، عبارت است از ماحصل ترکیب و تلفیق مؤثر عناصر فیزیکی (مادی) با عناصر غیرفیزیکی (غیرمادی) یگان، توأم با تدبیر و چگونگی به­کار بردن این عناصر در محیط عملیاتی، در راستای انجام مأموریت محوله. لیکن در سطح استراتژیکی، واژه توان رزمی به واژه قدرت ملی تغییر می‌یابد که عناصر متشکله آن عبارتند از: «قدرت سیاسی، قدرت اقتصادی، قدرت اجتماعی و فرهنگی، موقعیت جغرافیایی، قدرت نظامی و قدرت تکنولوژی»(معین­وزیری و یاسینی، 1379: 52).

عوامل فیزیکی یا محسوس توان رزمی

این عوامل محسوس و قابل‌اندازه‌گیری هستند و نقش اساسی را در توانایی یک یگان برای جنگیدن ایفاء می‌نمایند و شامل عوامل زیر می­باشند:

یگان­های مانوری

آتش پشتیبانی (قدرت آتش)

یگان­های پشتیبانی رزمی

یگان­های پشتیبانی خدمات رزمی

عوامل غیرفیزیکی یا نامحسوس توان رزمی (معین­وزیری و یاسینی، 1379: 53).

اگر دو یگان نظامی را در نظر بگیریم که از لحاظ وسایل و تجهیزات و جنگ‌افزار از هر حیث یکسان و برابر باشند، یا به‌عبارت‌ دیگر از نقطه‌نظر عوامل فیزیکی توان رزمی کاملاً مشابه و یکسان بوده ولی از لحاظ شایستگی‌های روحی و روانی، افرادی که هر دو یگان را سازمان داده‌اند و امورات آن را اداره می‌کنند، متفاوت و متمایز باشند، در این صورت توان رزمی یگانی بیشتر و مؤثرتر است که خصایل انسانی و روحی و روانی کارکنان آن برتر و ارزشمندتر باشد؛ بنابراین یگانی که دارای فرمانده و ستاد لایق‌تری بوده و سازمان‌دهی مناسب‌تری را ارائه نموده و کارکنان آن مؤمن‌تر، باروحیه‌تر، باانگیزه‌تر، آموزش‌یافته‌تر، شجاع‌تر، مصمم‌تر، مقاوم‌تر، باتجربه‌تر، مبتکرتر، منضبط‌تر و نسبت به سنن ملی و قومی و مذهبی خود پایبندتر باشند، از برتری چشم‌گیری برخوردار و یقیناً دارای قدرت جنگیدن بیشتر و برتری خواهد بود (شیخ و پرواس، 1398: 52).

تیپ مستقل زرهی

یک سازمان اداری و تاکتیکی است که در این تیپ عناصر رزمی، پشتیبانی رزمی، پشتیبانی خدمات رزمی مطابق جدول سازمان و تجهیزات وجود دارند و اقدامات خاصی را در نبردها انجام می­دهند. مأموریت تیپ زرهی نزدیک شدن به دشمن با استفاده از آتش و مانور به­منظور انهدام یا دستگیری او یا دفع هجوم دشمن به­ وسیله آتش رزم نزدیک و اجرای پاتک است (رستمی، 1386: 90).

نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران

نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلام ایران (نزاجا)، مهم­ترین نیروی زیرمجموعه ارتش است که به­عنوان بزرگترین سازمان رزمی در نیروهای مسلح کشور محسوب می­شود و وظیفه حفظ حاکمیت ارضی و حفاظت از مرزهای سرزمینی کشور را بر عهده دارد(سایت دانشنامه رشد، 1400).

آموزش نظامی

در جنگ بدر، آن­گاه که نیروهای اسلام پیروز می‌شوند و شماری از افراد دشمن به اسارت مسلمین در می‌آیند، پیامبر گرامی برای نخستین بار در تاریخ جنگ‌ها، اعلام می‌فرمایند: «هر اسیری که ده تن از طفلان مسلمین را آموزش داده و خواندن و نوشتن بیاموزد، آزاد می‌کنم». حضرتش مرکّب دانشمندان را از خون شهیدان برتر می‌خواند. در واقع این همه تجلیل‌های مکرر از تعلیم و تعلّم در قرآن کریم از جمله «هَل یَستَوِی اٌلذّینَ یَعلَموٌنَ و الَّذینَ لایَعلَمٌون»  و یا فرموده پیامبر اسلام مبنی بر «اٌطلِبُو اٌلعِلمُ وَ لَوبالِصین» نشان­دهنده اهمیت آن در حیات حرکت انسان و جامعه می‌باشد. در واقع علم نیز چون ایمان، به انسان عزّت و قدرت می‌دهد. علم به انسان روشنایی می‌بخشد. همان‌طور که ایمان به انسان جهت می‌دهد، علم هم به انسان جهت­دار، سرعت می‌دهد. علم زیبایی عقل است؛ همچنان ­که ایمان زیبایی روح است. به هرحال آموزش عامل اصلی نوآوری، خلاقیّت، سازندگی و توسعه و تکامل، افزایش حس اعتماد به نفس و کارایی کارکنان می‌باشد و فقدان آن منجر به ضعف و سستی، تنبلی، کوته فکری و عدم کارایی می‌گردد(علی‌نژاد، 1395).

حضرت امام خمینی(رضوان‌الله تعالی علیه) در فهوی کلام خود در خصوص اهمیت آموزش کارکنان نظامی عنوان فرمودند: «قوای خودتان را مجهز و تعلیمات نظامی پیدا کنید و به دوستانتان تعلیم دهید، مملکت اسلامی همه‌اش باید نظامی باشد و تعلیمات نظامی داشته باشد».

 در میان عوامل تشکیل‌دهنده توان رزمی، عنصر آموزش از اهمیت خاصی برخوردار می‌باشد، به‌طوری‌که فقدان آن در تقلیل توان رزمی کاملاً چشم­گیر است. هر نیروی نظامی حتی با داشتن مدرن‌ترین تجهیزات و سلاح، چنانچه فاقد آموزش‌های کافی و لازم باشد، قادر نخواهد بود مأموریت محوله را انجام داده و به اهداف تعیین ‌شده دست یابد. سرباز فاقد آموزش، مسلماً نخواهد توانست از ابزار و سلاحی که در اختیار دارد، به نحو مؤثر و مطلوب استفاده کند. نتایج حاصله از جنگ‌های جهانی و منطقه‌ای نشان داده که نقش آموزش در سرنوشت عملیات تعیین‌کننده بوده و یگان نظامی که از آموزش کافی برخوردار نباشد، درصحنه‌های نبرد حرفی برای گفتن نخواهد داشت؛ زیرا لازمه بهره‌گیری مطلوب و به‌ موقع از سلاح و تجهیزات، برخورداری از آموزش‌های مستمر و مداوم می‌باشد(علی‌نژاد، 1395).

مراحل آموزش رسمی در سازمان‌های نظامی

آموزش رسمی به کارکنان یا به یگان‌های تازه فعال‌شده ارتش داده می‌شود و آموزش رسمی شامل مراحل زیر است(رستمی، 1386: 41-40):

1- آموزش رسمی انفرادی

 الف- آموزش رزم مقدماتی (مراکز آموزش): آموزش موضوعات نظامی مقدماتی و اصول رزم پیاده مقدماتی است که به کارکنان تازه استخدام‌شده ارتش اعم از کادر و یا وظیفه داده می‌شود.

 ب- آموزش تکمیلی انفرادی: آموزشی است که به افراد بعد از اتمام آموزش رزم مقدماتی داده می‌شود؛ که این آموزش در مراکز فرهنگی، مدارس نظامی و یگان‌های رزمی اجراء می‌شود. آموزش تکمیلی انفرادی به فرد مهارت‌های ویژه‌ای می‌آموزد که نتیجه آن کد تخصصی وی می‌گردد.

2- آموزش رسمی یگانی

الف- آموزش مقدماتی یگانی: آموزش یگانی اولیه است تا از توانایی گروه‌ها، دسته‌ها، گروهان‌ها، آتشبارها و گروهان‌های سوارزرهی در انجام مأموریت بر اساس جدول سازمان و تجهیزات اطمینان حاصل شود. آموزش مقدماتی یگانی مقدم بر آموزش تکمیلی یگانی است و قبل از آن باید به اتمام برسد و معمولاً هر مرحله آن با اجرای آزمایش خاتمه می‌پذیرد.

ب- آموزش تکمیلی یگانی: آموزشی است که گردان‌ها و تیپ‌ها بتوانند مأموریت خود را بر اساس جدول سازمان و تجهیزات انجام دهند. آموزش تکمیلی یگانی بایستی قبل از شروع آموزش آمادگی عملیاتی به اتمام برسد و معمولاً هر مرحله با اجرای آزمایش خاتمه می‌پذیرد.

پ- آموزش آمادگی عملیاتی: این آموزش به‌وسیله یگان‌هایی اجرا می‌گردد که آموزش رسمی یگانی را به اتمام رسانده‌اند. آموزش آمادگی عملیاتی مشتمل بر آموزش مبتنی بر مأموریت براساس جدول سازمان و تجهیزات و فعالیت‌های پشتیبانی رزمی و‍‍ پشتیبانی خدمات رزمی است. تمرین‌های صحرایی معمولاً در خلال آموزش آمادگی عملیاتی اجراء می‌گردد.

تعریف رهبری

رهبری، نفوذ تعاملی بین افراد است که در یک وضعیت اعمال و از طریق فرایند ارتباطات در جهت دستیابی به هدف یا اهدافی مشخص­شده، هدایت می‌شود. رهبری، تأثیرگذاری بر افراد در انجام وظایفشان با میل و علاقه می‌باشد. به­طور کلی «رهبری هنر یا علم نفوذ در اشخاص است به­طوری که با میل و خواسته خود در جهت حصول هدف‌های تعیین شده گام بردارند و به تعبیر دیگر رهبری عبارت است از توانایی ایجاد حالتی در کارکنان که با اعتماد به نفس و علاقه­مندی انجام وظیفه می‌نمایند (کامیابی، 1395: 27).

رهبری نظامی

رهبری نظامی هنر تصمیم‌گیری و هنر رهبری و برانگیختن سربازان و یگان‌هایشان برای اقدام عملیات، تا اراده ملت (ملی) را بر دشمن تحمیل نموده و مأموریت را با صرف کمترین هزینه و منابع انسانی و سایر منابع به انجام برسانند. به­عبارت دیگر هنر و فن تحت نفوذ قرار دادن کارکنان ابواب‌جمعی، به‌منظور جلب همکاری و اطاعت صمیمانه آنان و علاقه باطنی در جهت نیل به هدف را رهبری نظامی گویند (آقامحمدی، 1385: 54). رهبری در محیط نظامی یک موضوع مهم و حیاتی است و در همه زمینه‌ها از جمله: آموزش، تمرین، عملیات، پشتیبانی، اموراداری و سایر موارد نظامی نقش عمده‌ای دارد. در تاریخ جنگ‌ها نمونه‌های زیادی می‌توان یافت که رهبری مؤثر و مستقیم چگونه شکست‌ها را به پیروزی­‌های درخشان تبدیل کرده است. در این زمینه تجربه نشان داده است که در  شرایط سختِ جنگ حتی عده‌های آموزش­دیده و با روحیه و انگیزه نیز جهت کسب نتایج مطلوب نیاز به رهبری و هدایت مؤثر دارند (کامیابی، 1395: 105). هدف نهایی رهبری نظامی حفظ و ارتقای سازمانی است که از روی میل و وفاداری مأموریت‌های واگذاری را اجراء نموده و در موارد فقدان دستورات رده بالا، ابتکارات شایسته و متناسب را به­کار گیرد و با استفده از اصول و روش‌های درستِ رهبری، سازمانی با کفایت و منضبط را ایجاد نماید که از روحیه و حمیت قسمتی عالی برخوردار باشد (کامیابی، 1395: 107).

 

 

خصوصیات رهبری نظامی

هراندازه خصایل انسانی فرمانده نظامی، برجسته‌تر و ارزشمندتر باشد، نفوذ معنوی و اخلاقی او در زیردستان بیشتر خواهد بود و آن‌ها با فرمانده خود موافق و هماهنگ گشته و بدون اندک واهمه از خطرات جانی، دستورات و اوامر وی را اطاعت و اجراء می‌نمایند و حاصل این عمل کاربرد مؤثرتر عوامل فیزیکی و غیرفیزیکی توان رزمی و درنتیجه تولید بیشتر توان رزمی خواهد بود. برخی از خصوصیات رهبری عبارتند از: صبر و بردباری، تواضع و فروتنی، ابتکار عمل، سخاوت و بلندنظری، آینده‌نگری، مسئولیت‌پذیری، قاطعیت، شجاعت و جرأت، قضاوت درست، عدالت و دادگری، متعهد بودن، ایمان و تقوا، اعتمادبه‌نفس، پایبندی به نظم و اعتماد، روابط انسانی و صمیمی، انعطاف‌پذیری، تصمیم‌گیری صحیح و به‌موقع و سریع. رهبری نظامی باید با به‌کارگیری اصول و فنون فرماندهی، به شکل مناسب و از طریق اقدامات، دستورات، فرمان‌ها، آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌ها افراد زیردست خود را رهبری و هدایت نماید. هدف غایی رهبران نظامی ایجاد و حفظ سازمان و تشکیلاتی است که در آن انجام صادقانه و از روی اراده، هر مأموریت محوله یا امر شده را و یا در صورت فقدان دستور، اقدامات ابتکاری مناسبی را به عمل آورد. رهبری نظامی، هنری است که می‌توان آن را از طریق مطالعه، مشاهده، به‌کارگیری و تجربه آموخت، کسب کرد و توسعه داد. هنر رهبری نظامی، مستلزم رشد خصایل نیکوی شخصیتی، شناخت و به‌کارگیری اصول شناخته‌شده رهبری می‌باشد که فرمانده را در انجام مأموریت محوله موفق می‌سازد. رهبری نظامی باید به این واقعیت آگاه باشد که هدف نهایی، دستیابی به حداکثر کارایی رزمی است (نیک­بخش، 1398: 54).

نشانه‌های رهبری نظامی

برای شناخت عنصر رهبری لازم است به نشانه‌های رهبری نظامی پی برد. اصولاً چهار نشانه مهم است که می‌توان به­وسیله آن چهار نشانه به کیفیت رهبری نظامی در یگان­های نظامی پی برد و از این طریق مشخص نمود که آیا رهبری در این یگان نظامی موفقیت­آمیز بوده است و یا خیر؟ این چهار نشانه مهم عبارتند از:

انگیزه و روحیه، کارایی و اثربخشی، حمیت قسمتی و انضباط.

                         

شکل (2) نشانه‌های رهبری نظامی

تاثیر رهبری نظامی

فنً و هنر تحت نفوذ قرار دادن پرسنل ابواب­جمعی، به­منظور جلب همکاری و اطاعت صمیمانه آنان از روی میل و علاقه باطنی در جهت نیل به هدف را رهبری نظامی گویند. هر اندازه خصایص انسانی فرمانده نظامی، برجسته‌تر و ارزشمندتر باشد، نفوذ معنوی و اخلاقی او در زیردستان نیز بیشتر شده و آن­ها با فرمانده خود موافق و هماهنگ گشته و بدون اندک واهمه از خطرات جانی، دستورات و اوامر وی را اطاعت و اجراء می‌نمایند. حاصل این عمل، کاربرد مؤثرتر عوامل فیزیکی و غیرفیزیکی توان رزمی و در نتیجه افزایش توان رزمی خواهد بود و در مواردی که توان نیروهای طرفین در تعادل نسبی قرار دارد، کیفیت روحی و شخصیت و شایستگی فرماندهان، تعیین­کننده نتیجه نبرد خواهد بود (معین­وزیری و یاسینی، 1379: 54).

روحیه

ژنرال جورج مارشال، روحیه را چنین توصیف کرده است: «حالتی از تفکر که مؤید ثابت­قدمی، شهامت و امید است. حالتی از اطمینان، غیرت و وفاداری است. نیرویی حیات بخش؛ حاکی از روح صمیمیت و یگانگی دسته­جمعی و اراده و تصمیم. نیروی روانی لایزالی است که تا انتهای راه، توان تحمل می‌بخشد و از عزمی مستحکم برای پیروزی نشأت می‌گیرد. با برخورداری از آن دستیابی به همه چیز ممکن است و بدون آن هیچ چیز از جمله طرح­ریزی‌ها، تهیه مقدمات و تولید به پشیزی نمی‌ارزد». ژنرال جان بیریه، در کتاب خود تحت عنوان نام «هوشیاری و تسلط روانی در نبرد» ابراز عقیده می‌نماید که: «تسلط فرمانده و شمار جنگجویان و تمرین آن­ها و نیروی سلاح و فراوانی آن بعید است که در نبرد، عامل پیروزی باشد. چنان­چه روحیه توانا و عالی وجود نداشته باشد، اینها اصولاً کارساز نخواهند بود. عامل اساسی در نبرد داشتن روحیه عالی است (آشتیانی، 1390).

روحیه همواره در بحث یگان‌های نظامی یکی از اصول اولیه­ انگیزه برای عملیات نظامی بوده است و این مطلب که از چه زمانی روحیه در یگان‌های نظامی مطرح گردیده، باید اذعان داشت با ایجاد و تشکیل ارتش‌ها همواره وجود داشته و اصولاً بدون وجود روحیه نمی‌توان به‌طور اولی از انگیزه برای دفاع بحث نمود (مدنی، 1394). روحیه یک حالت، تمایل یا واکنش روان‌شناختی است که با ویژگی‌هایی نظیر خلق بالا، عاطفه مثبت، اعتماد به خود، حمیت گروهی، تمایل زیاد برای به سامان رساندن مأموریت‌های گروه، مشخص می‌شود (مرادیان، 1391: 147).  

عوامل مؤثر بر روحیه

الف- عوامل فردی مؤثر بر ایجاد روحیه: این عامل به نیازهای بیولوژیکی و روان‌شناختی بستگی دارد. بهداشت خوب، سلامتی، غذای خوب، استراحت مناسب و خواب کافی، لباس‌های خشک و تمیز، در دسترس بودن حمام از عواملی هستند که موجب به وجود آمدن روحیه بالا می‌شوند. چارلز مک‌دونالد یکی از فرماندهان یک گردان پیاده در جنگ جهانی دوم در یک جمله کوتاه چنین می‌گوید: «هیچ‌وقت برای من اتفاق نیفتاده که روحیه‌ام برابر زمانی باشد که در یگان حمام‌ کرده باشم». علاوه بر عوامل فیزیولوژیک مؤثر در روحیه فردی، عوامل روان‌شناختی دیگری وجود دارد که نقش مهمی در روحیه سربازان بازی می‌کند. روحیه سرباز به عواملی چون هدف، نقش اجتماعی در واحد و وجود یک دلیل برای اعتماد به ‌نفس وابسته است. همچنین یکی از عوامل مؤثر در ایجاد روحیه را ایمان و ایدئولوژی می‌دانند که می‌تواند موجب افزایش عملکرد نظامی افراد شود. میهن‌پرستی و داشتن ایدئولوژی و ایمان موجب کاهش خواسته‌ها و نیازهای افسرانی بوده است که دارای این ویژگی‌های بوده‌اند. از دیگر عوامل مؤثر در روحیه آموزش است که نقش محوری در ایجاد روحیه در یگان نظامی را ایفاء می‌کند (شالت، 1392: 56).

ب- عوامل گروهی مؤثر در روحیه: اغلب توانایی و اراده سربازان درگیر در میدان رزم بستگی به دشمن مقابل آن‌ها ندارد بلکه بیشتر وابسته به شرایط محیط اطراف و ارتباطی است که با هم‌رزمان خود دارند. به‌طورکلی همبستگی گروهی و عواملی که آن را تقویت می‌کند در ایجاد روحیه واحدهای نظامی مؤثر هستند (شالت، 1392: 57).

پ- سایر عوامل: دیگر عوامل مؤثر در روحیه، آیین‌نامه‌های نظامی ارتش‌ها، مشق‌های نظامی، سان و رژه، یونیفرم‌های نظامی، مراسم مختلف نظامی، شعار و سرودهای حماسی، پرچم‌های سمبلیک و نشان‌های نظامی یگان‌ها، اسامی خاص اسطوره‌های جنگ و فرماندهان شجاع در دوران گذشته، نمادهای بزرگ مذهبی و دینی و از این قبیل در قالب دستورالعمل‌ها و آیین‌نامه‌های نظامی به همراه آموزه‌های دینی، اجتماعی، فرهنگی، تاریخی و ملی، می‌تواند انرژی روحیه جنگی را قدرتمند سازد. شعار «عقل سالم در بدن سالم» در برنامه‌ریزی و مدیریت دفاعی کشورها مهم و باید مورد توجه قرار گیرد. به‌عبارت ‌دیگر روحیه قوی با جسم قوی ارتباط تنگاتنگی دارد. همان‌گونه که روح ضعیف نمی‌تواند جسم قوی را همراهی کند (گروه مؤلفین، 1388: 112).

نیروهای فرامنطقه­ای

نیروهای فرامنطقه‌ای در عرصه بین‌المللی به نیروهایی گفته می‌شود که خارج از یک منطقه جغرافیایی (به عنوان مثال نیروهای آمریکا، انگلیس و ناتو در منطقه غرب آسیا) بوده و تفاوت مشهودی در ابعاد مختلف قدرت با کشورهای آن منطقه دارند و به­عبارتی دیگر قدرت مانورشان فراتر از منطقه­ای خاص است (سایت شورای راهبردی روابط خارجی جمهوری اسلامی ایران، 1400).

رهنامه عملیاتی نیروهای فرامنطقه­ای

رهنامه عملیاتی نیروهای فرامنطقه­ای به­شرح زیر است (حسینی و غلامعلیان، 1392: 3):

آماه­سازی افکار عمومی

تحمل حداقل تلفات

پرهیز از ورود به مناطق پرجمعیت و جنگ با مردم

عملیات سریع و قاطع

ارزیابی همه­جانبه اطلاعاتی

عملیات مبتنی بر تأثیر نه انهدام

حداکثر استفاده از نیروهای رزمی ویژه و یگان­های تاکتیکی کوچک و خودکفا

تأکید بر حداکثر استفاده از نیروهای مشترک و مرکب

تأکید بر به­کارگیری سلاح­ها و فناوری­های نوین و روزآمد در صحنه­های متفاوت عملیاتی

تکیه بر عملیات جنگ الکترونیک

تکیه بر عملیات روانی گسترده

در کنترل قرار دادن زمان نبرد

کاهش رده­های فرماندهی و افزایش سرعت تصمیم­گیری در صحنه عملیات

ره­نامه نیروی زمینی متجاوز

- تکیه بر عملیات هوایی و پشتیبانی نزدیک هوایی

- تحرک بالا و اجرای تاخت­های سریع هوایی و بالگرد علیه مراکز مقاومت

- توسعه صحنه نبرد با نفوذ در عمق و اختلال در نظم دفاعی جبهه مقابل

- انعطاف­پذیری و ابتکار عمل

- استفاده هر چه بیشتر از تجهیزات انفرادی ویژه

- پشتیبانی لجستیک همه­جانبه و به­موقع و حرکت هم­زمان مراکز پشتیبانی با یگان­های مانوری

- تأکید بر استفاده از سلاح‌ها و مهمات هوشمند برای اجتناب از رزم نزدیک و انهدام از راه دور

- تأکید بر آتش‌های پشتیبانی به­ویژه آتش‌های ضد آتشبار در کلیه رده‌ها

- نبرد غیرخطی و تعمیق میدان نبرد

- توجه به اصل استفاده از تسلیحات غیرمتعارف سبک

- تأکید بر عدم درگیری در جنگ شهری و رودررویی (مقابله) با مردم

- تاکید بر افزایش آهنگ حرکت در روی زمین و حداکثر استفاده از خطوط مواصلات

- تأکید بر اجرای عملیات فریب و نیرنگ در سطوح مختلف

- استفاده گسترده از عملیات جنگ الکترونیک و ایجاد اختلال در سیستم‌های فرماندهی و کنترل با استفاده از توان جنگ الکترونیک با در اختیار داشتن تسلیحات ویژه مثل بمب‌های الکترومغناطیس و گرافیتی و غیره

- تأکید بر عدم درگیری مستقیم و جبهه‌ای با دشمن(بدون تماس و با حداقل درگیری) و تکیه بر عملیات احاطه‌ و متحرک هوایی

- تأکید بر استفاده مؤثر از عملیات روانی قبل و حین و پس از درگیری نظامی

- اجتناب از جنگ فرسایشی و طولانی­مدت و تلاش در جهت دسترسی سریع به مرکزیت سیاسی کشور

- ممانعت از تبدیل شهرها به مرکز سازمان­دهی مقاومت­های ملی (آیین متجاوز، 2:1396).

 

 

نقاط قوت نیروهای فرامنطقه­ای

- برخورداری از امکان انجام غافل‌گیری راهبردی به­وسیله ایجاد بحران‌های ساختگی (به­عنوان نمونه در جنگ­های عراق و افغانستان) و به پای کار آوردن نیروهای مورد نیاز تحت پوشش

- تجربه کافی از درگیری­های متعدد در اقصی نقاط جهان

- دارای تجهیزات پیشرفته مدرن، آموزش‌های مناسب و نیروهای عملیاتی با کیفیت و تحرک بالا

- در اختیار داشتن امکانات گسترده جنگ روانی، بهره­برداری از سامانه‌های ماهواره‌ای و ارتباطی و شبکه­های وسیع رسانه­های گروهی اعم از صوتی، تصویری و نوشتاری در زمان جنگ و ارائه تصویر خلاف واقعیت از تحولات جبهه مقابل

- استفاده از پشتیبانی‌های اطلاعاتی کشورهای هم‌پیمان

- تجربه در تجاوز به سایر کشورها و بهره‌گیری از آن در عملیات بعدی

- تحرک خوب به دلیل برخورداری از امکانات ترابری زمینی، هوایی و دریایی

- برقراری تأمین عقبه و پهلوهای نیروهای درگیر توسط بالگردها و نیروی هوایی و اجرای عملیات هوایی با سرعت و دقت بسیار زیاد

- توانمندی بسیار بالای لجستیکی عوامل پشتیبانی­کننده از کلیه نیروهای عمل­کننده.

- هماهنگی بالای اطلاعاتی بین عوامل موجود در فضا (ماهواره­ها)، هواپیماهای بدون سرنشین UAV و هواپیماهای بال­ثابت، سیستم­های عکس­برداری، سیگنت­ها و ایلنت­ها و همچنین نیروهای ویژه به­منظور دستیابی به اطلاعات دقیق از طرف مقابل و تعیین هدف و در نهایت وارد نمودن ضربه سنگین به آن­ها از طریق سامانه فرماندهی و کنترل پیشرفته

- استفاده گسترده از از هواپیماهای بدون سرنشین به­عنوان هدف­های کاذب و طعمه به­منظور کشف سامانه­های پدافندی دشمن و استراق سمع مکالمات فرماندهان و مسئولین و همچنین استفاده از انواع هواپیماهای جاسوسی و مراقبتی

- کاهش زمان تعیین هدف و انهدام آن توسط توپخانه، موشک و نیروی هوایی، از چندین روز به چند ساعت و گاهی اوقات چند دقیقه

- استفاده سریع از تجهیزات پزشکی مدرن و جلوگیری از تلفات نیروهای انسانی عمل­کننده (باندهای انعقاد­کننده خون، قالب­های نگهدارنده قطعات بدن با صفحات سرامیکی و غیره)

- توانایی سامان­دهی و هدایت جنگ روانی گسترده علیه کشور هدف از طریق:

استفاده از رسانه­های گروهی (تلویزیون و مطبوعات و ...)

سوءاستفاده از مراجع و سازمان­های بین المللی

طراحی و اجرای طرح­های تبلیغی و عملیات روانی گسترده و بلندمدت

کنترل و هدایت اخبار جنگ با اعزام خبرنگار و گزارش­گر به­همراه یگان­های زمینی برای معکوس جلوه­دادن اقدامات طرق مقابل(آیین متجاوز، 9:1396).

نقاط ضعف نیروهای فرامنطقه­ای

- نیاز به همکاری کشورهای هم­جوار به­عنوان سرپل عملیاتی

- ضعف در برابر عملیات‌های نامنظم و شهادت­طلبانه

- ضربه­پذیر بودن محورهای آمادی و لجستیکی به­علت پراکندگی یگان‌های عمل­کننده

- ضعف این نیروها در اجرای آرایشات تاکتیکی در شرایط جوی نامساعد و ضربه­پذیر بودن آنان در این شرایط (طوفان شن و غیره)

- عدم آشنایی با فرهنگ مردم و ضعف کنترل مردم مناطق اشغالی

- آسیب­پذیر بودن بالگردهای مهاجم در مقابل سلاح‌های پدافندی دوش پرتاب غیرالکترونیکی

- آسیب­پذیری در جنگ شهری و در صحنه­های با عدم امکان تشخیص مردم عادی از نظامیان

- وحشت نیروهای مهاجم از ناامنی صحنه نبرد

- ضعف در مقابل مقاومت مردمی و نیروهای پایداری

- ضعف در برابر طولانی­شدن زمان عملیات و مدت حضور در یک منطقه و کاهش روحیه آنان

- ضعف نیروهای متجاوز در برابر افزایش تلفات نیروی انسانی (آیین متجاوز، 6:1396).

توانمندی نظامی ارتش آمریکا به­عنوان نماد نیروهای فرامنطقه­ای

از آن‌جا که پیروزی نهائی در جنگ‌ها، باوجود کوبندگی حملات هوائی، موشکی و دریایی و در اختیار داشتن برتری تجهیزات و فناوری، با اشغال و تصرف زمین حاصل می‌شود، بنابراین با مدنظر قرار دادن تجربیات حاصله از تهاجم آمریکا به عراق و افغانستان، ره­نامه تاکتیکی و شیوه جنگیدن یگان‌های نیروی زمینی ارتش آمریکا از اصول زیر پیروی می‌نماید (گروه مؤلفین، 1388: 65-60):

1- طرح‌ریزی قطع خطوط ارتباطی نیروی مقابل و تسلط بر محیط الکترومغناطیسی صحنه نبرد از طریق امکانات هوایی و زمینی و برخورداری از فناوری برتر و تجهیزات و تسلیحات مدرن عملیاتی و اطلاعاتی شبانه و روزانه.

2- تأکید بر حداقل تلفات به افراد غیرنظامی و غیر درگیر در صحنه نبرد در جهت حفظ ابتکار عمل و پرهیز از مردمی شدن جنگ.

3- تأکید بر حمایت و پشتیبانی آتش‌های توپخانه سازمانی و تأمین امنیت در فضا به­هنگام اقدام علیه نیروهای پدافند کننده.

4- به‌کارگیری واحدهای رزمی کوچک و متوسط و نیروهای ویژه، به‌منظور جمع‌آوری اخبار و کسب اطلاعات، حمله، تخریب و انهدام مواضع نیروهای مدافع.

5- اجتناب از رویارویی با نقاط قوت دشمن و بکار بردن توان رزمی خود علیه نقاط ضعف مدافع.

6- تأکید بر برقراری تأمین عقبه و جناحین نیروهای خود در طول مسیر و محور پیشروی به‌وسیله بالگردهای سازمانی.

7- دور زدن نقاط مستحکم نیروی پدافند­ کننده.

8- بهره‌مندی گردان‌های مانوری از هواپیماهای شناسایی بدون سرنشین و جنگی به‌منظور تسهیل در پیشروی و آتش و مانور و نیز تقلیل آسیب‌پذیری‌های احتمالی.

9- اجرای عملیات روانی، قبل، حین و پس از درگیری.

10- استفاده از عملیات پوشش و فریب به‌منظور صرفه­جویی در قوا و تضعیف قدرت یگان‌های مانوری و دیده‌بانی نیروی کشور هدف.

11- استفاده از نیروهای ترکیبی جهت حفظ و سرعت بخشیدن به دور تک با تضعیف هر چه بیشتر روحیه و توان رزمی نیروهای مدافع به هنگام پیشروی.

12- تأکید بر محافظت و حفظ نیروها و تجهیزات یگان به‌منظور حفظ بقاء در طول عملیات توأم با حداکثر پیشروی جهت تأمین اهداف از قبل تعریف‌شده.

13- توانایی جابجایی کامل یا بخشی از نیروها در منطقه عملیات در حداقل زمان ممکن توسط وسایل پروازی (با داشتن لشکرهای 101 و 102 هوابرد).

14- انتقال امکانات آمادی در کمترین زمان به‌ویژه به نقاط و عوارض حساس و کلیدی صحنه عملیات با بهره‌گیری از تجارب حاصله از جنگ‌های اخیر.

15- استفاده از واحدهای عملیات ویژه درصحنه نبرد به‌عنوان مکمل گردان‌های مانوری، جهت برقراری امنیت نقاط حساس و تعیین موقعیت و محدود نمودن تحرکات نیروهای مدافع.

16- امکان اجرای عملیات و رزم در شرایط مختلف با بهره‌گیری مفید و مؤثر از تجهیزات انفرادی ویژه در جهت حفظ نیروهای مانوری و تحمیل اراده و تلفات بیشتر به نیروهای مدافع.

 17- تعویض منطقه نبرد با تکیه ‌بر انعطاف‌پذیری و بهره‌گیری مفید و مناسب از توان یگان‌های پشتیبانی پروازی، به‌منظور پرهیز از درگیری مستقیم (بدون تماس و یا حداقل درگیری با نیروهای پدافندی سازمان‌یافته درصحنه نبرد).

 18- تأکید متجاوز بر تحکیم و سازمان‌دهی مجدد در صورت آسیب دیدن از ناحیه نیروهای پدافند کننده با ابلاغ مأموریت جدید و پیش‌بینی‌نشده.

19- قابلیت انعطاف در مانور به علت برخورداری از پشتیبانی آتش بالگردها و حمایت یگان‌های مانوری توسط نیروی هوایی.

20- توانایی در هلی­برن و انتقال نیرو به عمق ۲۰ الی ۳۰ کیلومتری جبهه نیروهای پدافند کننده درصحنه درگیری و محورهای پیشروی.

21- بهره‌گیری از پشتیبانی مهمات غیرمتعارف در جهت تأمین اهدافی که در آن‌ها مقاومت سرسختانه صورت می‌گیرد.

 22- طرح‌ریزی و توانایی بالا در اجرای عملیات هوایی با سرعت و دقت بسیار زیاد به‌وسیله هواپیماهای بدون سرنشین و با سرنشین جنگی و غیره در پشتیبانی از نیروهای تک‌ور زمینی.

سازمان تیپ مستقل زرهی

سازمان تیپ­های مستقل زرهی نزاجا شامل مجموعه فرماندهی و ارکان ستاد، هفت گردان (رزمی، پشتیبانی رزمی و پشتیبانی خدمات رزمی) و همچنین تعداد پنج گروهان مستقل (رزمی، پشتیبانی رزمی و پشتیبانی خدمات رزمی) به­شرح زیر می­باشد:

 

 

 

شمای سازمانی تیپ­های مستقل زرهی نزاجا

گردان مکانیزه

 

گروهان بهداری

گروهان قرارگاه

گروهان فاوا

گردان خدمات

گردان پشتیبانی

گردان پدافند

گردان توپخانه

گروهان تانک

گروهان ش م ه

گروهان مهندسی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار (1) شمای سازمانی تیپ­های مستقل زرهی نزاجا (کریمی و همکاران، 1400)

آرایش یگان­های تیپ زرهی

یکی از اصلی­ترین اقدامات برای استقرار تیپ زرهی در منطقه مسئولیت، صورت­بندی و آرایش منطقه می­باشد. با توجه به تنوع مناطق جغرافیایی و وسعت زیاد، تیپ زرهی باید آرایشات مختلفی در نقاط مختلف داشته باشد که شرایط و نوع این آرایش و صورت­بندی در نقاط گوناگون متغیر خواهد بود (گروه مؤلفین، 1392: 208).

عوامل مؤثر در اتخاذ صورت‌بندی (نحوه گسترش) تیپ زرهی درنبرد با نیروهای فرامنطقه‌ای

- مأموریت

- شکل زمین

- شکل و تعداد محورهای موجود

- وسعت منطقه واگذاری به یگان

- امکانات حفظ سامانه فرماندهی و کنترل

- اهمیت نقاط، مراکز و یا تأسیسات موجود

- وجود امکانات پشتیبانی خدمات رزمی در منطقه

- مقدورات و محدودیت­ها

- تعداد نقطه یا نقاطی که باید از آن دفاع نمود(حسینی و همکاران، 60:1396).

پیشینه­های‌پژوهش

با بررسی­های به­عمل آمده از مراکز علمی- پژوهشی کشور،  فصلنامه­های داخلی و خارجی،
سایت­های معتبر علمی به­ویژه مراکز نظامی و دفاعی نیروهای مسلح، پژوهشی با موضوع پیش­رو و یا پژوهش­های مشابه در خصوص چگونگی ارتقاء عوامل نامحسوس توان رزمی تیپ‌های مستقل زرهی نزاجا در مقابله با نیروهای فرامنطقه‌ای، یافت نشد. بنابراین در راستای مسئله تحقیق، کاوش و جستجو در اسناد، مدارک، تحقیقات و پژوهش­ها و نوشته­های موجود، ما را به مقالات و آثار علمی زیادی در این‌باره رهنمون نمی­سازد و با بررسی­های زیاد به این نتیجه رسیده که این موضوع به‌صورت تخصصی، موضوع هیچ مقاله­ای نبوده، اما موضوعات مشابه که در خصوص توان رزمی در آن‌ها صحبت شده باشد به شرح زیر یافت گردید:

جدول (1) پیشینه تحقیقات انجام شده

محقق

عنوان تحقیق

محل و سال تحقیق

اهداف تحقیق

حمداله جمشیدی

چگونگی محاسبه مؤلفه‌های نامحسوس برترساز توان رزمی نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران در برآورد عملیاتی جهت مقابله با تهدیدات فرامنطقه‌ای

دافوس اجا،

1390

محاسبه مؤلفه‌های نامحسوس توان رزمی نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران در برآورد عملیاتی جهت مقابله با تهدیدات فرامنطقه‌ای

نتایج تحقیق: نتایج به‌دست‌آمده از تجزیه‌وتحلیل سؤالات پرسشنامه در راستای پاسخ­گویی به اهداف تحقیق، مؤلفه‌های برترساز مؤثر بر آمادگی رزمی به ترتیب اهمیت، مانور، جنگ الکترونیک، عملیات اطلاعات و حفاظت اطلاعاتی، هماهنگی و کنترل، عملیات روانی، پوشش و فریب تاکتیکی، عامل زمین، عملیات سد موانع، آب‌وهوا و جو، آسیب‌پذیری و قبول خطر هست که اهمیت شاخص‌های هر مؤلفه و اولویت‌های آنان مورد محاسبه قرارگرفته و تبیین شده است که به ترتیب اهمیت بدین شرح می‌باشد.

توانایی فرماندهان یگان عمل‌کننده در ترکیب انواع عملیات (آفندی، پدافندی)، نحوه کاربرد سامانه‌های الکترونیکی دشمن و استفاده صحیح از اصول جنگ الکترونیک، تهیه اطلاعات دقیق از دشمن و نیروهای مقابل، حضور متخصصان جنگ روانی و داشتن مهارت و تخصص متخصصان جنگ روانی حاضر در یگان، تهیه طرح‌های فریب برای کمک به تلاش اصلی، پیش‌بینی تأثیر جو در اجرای عملیات در دید کم در تهیه طرح‌ها، بهره‌برداری از تحرک و سرعت عمل برای کاهش آسیب‌پذیری در برابر دشمن، استفاده از اختفاء و پوشش برای کاهش آسیب‌پذیری در برابر دشمن و استفاده از پراکندگی برحسب مورد برای کاهش آسیب‌پذیری در برابر دشمن تبیین شده است.

محمدرضا آشتیانی

چگونگی ارتقاء توان رزمی تیپ 55 هوابرد با استفاده از نیروی انسانی و تجهیزات

فصل‌نامه راهبردنظامی،

1390

ارتقاء توان رزمی تیپ 55 هوابرد با استفاده از نیروی انسانی و تجهیزات برای جنگ‌های آینده

نتایج تحقیق: ‎ با مقایسه اماره آزمون 252/67 و مقدار بحرانی (9/48) ملاحظه می‌شود، آماره آزمون در ناحیه H1 قرار دارد، بنابراین فرضیه H0 رد می‌شود. لذا در سطح خطای 5% فرضیه پژوهشی مبنی بر اظهارنظر جامعه نمونه در مورد ارتباط بین تأثیر مؤلفه تجهیزات انفرادی و یگانی مناسب و پیشرفته برد توان رزمی تیپ 55 هوابرد را برای جنگ‌های آینده پذیرفته‌شده و مشخص می­گردد رابطه معنی‌داری بین مؤلفه تجهیزات انفرادی و یگانی مناسب و پیشرفته و توان رزمی تیپ 55 هوابرد را برای جنگ‌های آینده وجود دارد.

سیدمصطفی مدنی

تأثیر رهبری تحول‌آفرین بر ارتقاء توان رزمی در یک سازمان دفاعی

دانشگاه امام حسین(ع)

1394

بررسی تأثیر رهبری تحول‌آفرین بر ارتقاء توان رزمی در یک سازمان دفاعی

نتایج تحقیق: نتایج نشان داد که همه مؤلفه‌های رهبری تحول‌آفرین، ترغیب ذهنی (با ضریب تعیین 347/.)، نفوذ آرمانی (با ضریب تعیین 463/.)، انگیزش الهام‌بخش (با ضریب تعیین 417/.) و ملاحظات فردی (با ضریب تعیین 463/.) بر ارتقاء توان رزمی مؤثر هستند. 

روش­شناسی

این پژوهش از نوع کاربردی بوده و روش تحقیق مرتبط با آن با روش توصیفی انطباق دارد. برای انجام این پژوهش، جمع آوری اطلاعات به دو روش میدانی (مصاحبه و پرسشنامه) و کتابخانه­ای صورت گرفته است و از آن­جا که در فرآیند تحقیق از داده‌های کیفی و کمی استفاده شده است، بنابراین رویکرد تحقیق آمیخته می‌باشد. برای این کار، ادبیات موضوع و مطالعات میدانی موثق انجام شده توسط دیگران مورد بررسی قرار گرفته و سایر اطلاعات مورد نیاز از طریق جستجوی کتابخانه­ای، اینترنتی و بانک­های اطلاعات داخلی و خارجی به دست آمده است. جامعه آماری این پژوهش برای مرحله کیفی (مصاحبه) شامل تعداد 6 نفر از صاحب­نظران و خبرگان مرتبط با موضوع در سطح نزاجا می‌باشند که به­نحوی در سطوح مختلف فرماندهی، ستادی، آموزشی و عملیاتی فعالیت داشته‌اند. همچنین جامعه آماری برای مرحله کمی (پرسشنامه با طیف پنج‌گزینه­ای لیکرت) شامل کلیه فرماندهان و مسئولین در آجا، جانشینان و معاونین تیپ‌های مستقل زرهی و کلیه افسران ارشد، مدیران در مشاغل مدیریتی، فرماندهی، کارشناسی یگان‌های تابعه مشغول بودند؛ که حداقل دارای بیست سال سابقه خدمت بوده و همگی از تجربیات فراوان و ارزنده‌ای پیرامون موضوع مورد پژوهش برخوردار می‌باشند و با توجه به این­که موضوع تحقیق در رابطه تیپ‌های مستقل زرهی نزاجا بوده است، لذا گزینش این گروه‌ها به‌عنوان جامعه آماری، بدین لحاظ است که کارکنان آن به جهت موقعیت شغلی (سابقه و تجربه) از ویژگی‌های و خصوصیات جامع آماری برخوردار بوده و با وضعیت موجود سازمان و همچنین تهدیدهای احتمالی به‌خوبی آشنایی داشته و به همین منظور تنگناها و نارسایی‌ها و مشکلات را به‌خوبی لمس نموده‌اند و ازاین‌رو پژوهشگران جامعه آماری را در سطح معاونت، مدیریت، فرمانده و کارشناس تعریف نموده‌اند که تعداد آن‌ها 110 نفر می­باشد. حجم نمونه شامل 86 نفر از اعضای­ جامعه­ آماری به شرح جدول­ زیر­ می‌باشند و روش نمونه­گیری تصادفی طبقاتی می‏باشد.

جدول (2) حجم نمونه

ردیف

شرح

جامعه آماری

جامعه نمونه

1

فرمانده، جانشین و معاون اداری تیپ‌های مستقل زرهی نزاجا

25

19

2

کارشناسان عملیاتی در سطح نزاجا و آجا

35

27

3

صاحب‌نظران نظامی در حوزه آشنا به توان رزمی تیپ‌های مستقل زرهی

50

40

جمع کل

110

86

در این تحقیق پس از جمع‌آوری اطلاعات، طبقه‌بندی و ارزیابی داده­های به‌دست‌آمده از اسناد و مدارک و مصاحبه با صاحب‌نظران اطلاعات مورد تجزیه تحلیل توصیفی با رویکرد کیفی قرار گرفت و به این صورت قبل از تجزیه­و­تحلیل کار دسته­بندی، گروه‌بندی و طبقه‌بندی اطلاعات انجام شد. در گام اول طبقه‌بندی اطلاعات در سه سطح انجام گرفت ابتدا با پالایش داده­ها اطلاعات زائد، مضاعف، اشتباه، مشکوک و نامربوط را حذف نموده و سپس در گام دوم با انتخاب، تمرکز و تنظیم و تبدیل داده­های تلخیص شده اطلاعات پردازش گردید.

تجزیه و تحلیل

در این مقاله، ابتدا تجزیه­و­تحلیل کیفی بر اساس نظرات صاحب­نظران و مطالعه منابع و سپس به تجزیه­و­تحلیل کمی داده­های جمع­آوری شده، پرداخته شده است.

تجزیه­و­تحلیل کیفی

الف- تجزیه­و­تحلیل کیفی هدف اول تحقیق: ارتقاء تأثیر رهبری نظامی فرماندهان تیپ‌های مستقل زرهی نزاجا در مقابله با نیروهای فرامنطقه‌ای.

با بررسی، تجزیه‌وتحلیل و پردازش داده‌ها مشخص گردید که رهبری به‌عنوان یکی از عوامل نامحسوس توان رزمی نقش محوری را در ارتقاء توان رزمی تیپ­های زرهی در مقابله با نیروهای فرامنطقه­ای ایفاء می­کند. زیرا شخصیت و لیاقت آن‌ها تأثیر مثبتی بر نتایج نبردها دارد؛ و از طرفی مهم‌ترین مؤلفه در بالا بردن سطح رهبری، انتخاب صحیح است و فرمانده­ای باید در مسند امور

قرار گیرد که تخصصِ همراه با تعهد را تواماً داشته باشد و سلسله ‌مراتب فرماندهی را طی کرده باشد.

ب- تجزیه­و­تحلیل کیفی هدف دوم تحقیق: ارتقاء آموزش کارکنان تیپ‌های مستقل زرهی نزاجا، در مقابله با نیروهای فرامنطقه‌ای.

با بررسی، تجزیه‌وتحلیل و پردازش داده‌ها مشخص گردید که مهم‌ترین عامل ارتقاء توان رزمی آموزش است که با اجرای دقیق و مداوم آن توان رزمی افزایش ‌یافته و می‌توان با هرگونه تهدید فرامنطقه­ای مقابله نمود. که در همین راستا بایستی آموزش‌های تئوری با تمرینات مداوم صحرایی تلفیق و تکمیل گردد تا آنچه نفرات در کلاس آموزش فراگرفته‌اند در صحنه عمل تجربه نمایند و به سطح مهارت مطلوب دست یابند. آموزش­ها باید مبتنی بر نیازهای روز بوده تا بتواند بر پیشبرد اهداف تیپ­های مستقل زرهی در مقابله با نیروهای نیروهای فرامنطقه­ای مؤثر باشد.

پ- تجزیه­و­تحلیل کیفی هدف سوم تحقیق: ارتقاء روحیه کارکنان تیپ‌های مستقل زرهی نزاجا، در مقابله با نیروهای فرامنطقه‌ای.

با بررسی، تجزیه‌وتحلیل و پردازش داده‌ها مشخص گردید که یکی از امتیازات بارز در میدان رزم و در واقع مشت فرماندهان در نبرد، روحیه کارکنان می‌باشد. روحیه کارکنان به عواملی چون هدف، نقش اجتماعی در واحد، حمیت گروهی، تمایل زیاد برای به سامان رساندن مأموریت‌های گروه و وجود یک دلیل برای اعتماد به ‌نفس وابسته است. مهم‌ترین روش در کسب اعتماد به ‌نفس، ارتباط با خداوند است، اتکای به خداوند به‌عنوان برترین قدرت، باعث بی‌نیازی و استقلال در شخصیت و عزت ‌نفس فرد می‌شود. حمیت قسمتی تنها احساس علاقه به شهر و روستا یا قبیله را در برنمی‌گیرد؛ بلکه عوامل پنداری، مادی و معنوی در برانگیختن آن مؤثر است و آنچه باعث می­شود رزمنده در میدان نبرد تا پای جان مقاومت کند و جان خود را فدای وطن خود کند همین احساس حمیت قسمتی و علاقه به شهر و زادگاه انسان و عوامل معنوی است.

تجزیه­و­تحلیل کمی

الف- تجزیه‌وتحلیل توصیفی سؤالات مربوط به هدف اول: با توجه به نمودار (1)، نتایج حاصله مبین این است که از تعداد 65 نفر پژوهش­خواندگان جامعه نمونه تعداد 36 نفر (6/55 درصد) گزینه خیلی زیاد، تعداد 24 نفر (1/37 درصد) گزینه زیاد، تعداد 4 نفر (2/6 درصد) گزینه متوسط و تعداد 1 نفر (1/1درصد) گزینه کم را انتخاب نموده­اند. درنتیجه 7/92 درصد از جامعه نمونه معتقدند که ارتقاء رهبری نظامی فرماندهان باعث افزایش توان رزمی برای مقابله با نیروهای فرامنطقه‌ای می­شود.

 

نمودار (1) توزیع فراوانی مربوط به پاسخ­های مطرح‌شده در هدف اول

ب- تجزیه­وتحلیل توصیفی سؤالات مربوط به هدف دوم: با توجه به نمودار (2)، نتایج حاصله مبین این است که از تعداد 65 نفر پژوهش­خواندگان جامعه نمونه تعداد 35 نفر (1/53 درصد) گزینه خیلی زیاد، تعداد 22 نفر (8/33 درصد) گزینه زیاد، تعداد 7 نفر (3/12 درصد) گزینه متوسط و تعداد 1 نفر (8/0 درصد) گزینه کم را انتخاب نموده­اند. درنتیجه 9/86 درصد از جامعه نمونه معتقدند که ارتقاء آموزش کارکنان باعث افزایش توان رزمی برای مقابله با نیروهای فرامنطقه‌ای می­شود.

 

نمودار (2) توزیع فراوانی مربوط به پاسخ­های مطرح‌شده در هدف دوم

پ- تجزیه‌وتحلیل توصیفی سؤالات مربوط به هدف سوم: با توجه به نمودار (3)، نتایج حاصله مبین این است که از تعداد 65 نفر پژوهش­خواندگان جامعه نمونه تعداد 42 نفر (7/63 درصد) گزینه خیلی زیاد، تعداد 20 نفر (8/30 درصد) گزینه زیاد و تعداد 3 نفر (5/5 درصد) گزینه متوسط را انتخاب نموده­اند. درنتیجه 5/94 درصد از جامعه نمونه معتقدند که ارتقاء روحیه کارکنان باعث افزایش توان رزمی برای مقابله با نیروهای فرامنطقه‌ای می­شود.

 

 

نمودار (3) توزیع فراوانی مربوط به پاسخ­های مطرح‌شده در هدف سوم

نتیجه­گیری

با بررسی جداول و نمودار آمار توصیفی، نتایج حاصله بیانگر این است که از تعداد 65 نفر
پژوهش­خواندگان، 2/94 درصد از جامعه نمونه معتقدند که ارتقاء رهبری نظامی فرماندهان، ارتقاء آموزش کارکنان، ارتقاء روحیه کارکنان و اقدامات مرتبط با هر یک از این مؤلفه­ها، باعث افزایش توان رزمی برای مقابله با نیروهای فرامنطقه‌ای می­شود.

 

نتایج حاصل از تجزیه­و­تحلیل هدف یکم تحقیق

با بررسی جداول و نمودار آمار توصیفی، نتایج حاصله مبین این است که از تعداد 65 نفر
پژوهش­خواندگان، 7/94 درصد از جامعه نمونه معتقدند که ارتقاء رهبری نظامی فرماندهان باعث افزایش توان رزمی برای مقابله با نیروهای فرامنطقه‌ای می­شود.

با توجه به بررسی کلیه مدارک معتبر، نظرات صاحب­نظران، پاسخ پرسشنامه­ها می‌توان دریافت که ارتقاء سطح رهبری نظامی فرماندهان از طریق رهبری مستقیم و سازمانی، باعث افزایش توان رزمی تیپ­های مستقل زرهی نزاجا در مقابله با نیروهای فرامنطقه­ای می­شود. جهت حصول این هدف می­توان موارد زیر را مدنظر قرارداد:

انتخاب صحیح، مهم‌ترین مؤلفه در بالا بردن سطح رهبری است.

فرماندهان، با در نظر گرفتن معیارهای شخصیت، اراده مصمم و کارایی حرفه‌ای آن‌ها در اجرای وظیفه فرماندهی انتخاب شوند.

فرماندهی یگان به افرادی سپرده شود که شناخت کافی نسبت به «مهارت‌های رهبری و همچنین مهارت­های سه­گانه مدیرتی(شامل: ادراکی، فنی- تخصصی و ارتباطی)» داشته باشند.

افزایش سطح مهارت‌های رهبری تاثیرگذار.

افزایش سطح  مهارت‌های رهبری تحول­گرا.

نصاب افراد شایسته (متخصص و متعهد) در موقعیت و جایگاه مناسب.

نتایج حاصل از تجزیه­و­تحلیل هدف دوم تحقیق

با بررسی جداول و نمودار آمار توصیفی، نتایج حاصله مبین این است که از تعداد 65 نفر
پژوهش­خواندگان جامعه نمونه 4/93 معتقدند که ارتقاء آموزش کارکنان باعث افزایش توان رزمی برای مقابله با نیروهای فرامنطقه‌ای می­شود.

با توجه به بررسی کلیه مدارک معتبر، نظرات صاحب­نظران، پاسخ پرسشنامه­ها می‌توان دریافت که ارتقاء سطح آموزش کارکنان از طریق آموزش­های انفرادی و یگانی، باعث افزایش توان رزمی
تیپ­های مستقل زرهی نزاجا در مقابله با نیروهای فرامنطقه­ای می­شود. جهت حصول این هدف می­توان موارد زیر را مدنظر قرارداد:

اجرای آموزش­های فردی و رزم مقدماتی.

اجرای آموزش یگانی و تمرینات رسته‌ای.

انجام آموزش‌های لازم و مستمر مبتنی به‌روز.

اجرای آموزش جنگ نوین کارکنان.

اجرای آموزش‌های تئوری با تمرینات مداوم صحرایی.

توجه به آموزش‌های عملی با پای‌کار آوردن کلیه وسایل کمک ‌آموزشی.

دوری جستن از یکنواختی آموزش.

ایجاد خلاقیت و ابتکار و هدفمندی مؤثر آموزش.

انجام آموزش عمومی جهت حفظ جان و تداوم و مبارزه با دشمن فرامنطقه­ای و همچنین آموزش تخصصی و کار با تجهیزات و سلاح و ابزار.

نتایج حاصل از تجزیه‌وتحلیل هدف سوم تحقیق

با بررسی جداول و نمودار آمار توصیفی، نتایج حاصله مبین این است که از تعداد 65 نفر
پژوهش­خواندگان جامعه نمونه 5/94 درصد معتقدند که ارتقاء روحیه کارکنان باعث افزایش توان رزمی برای مقابله با نیروهای فرامنطقه‌ای می­شود.

با توجه به بررسی کلیه مدارک معتبر، نظرات صاحب­نظران، پاسخ پرسشنامه­ها می‌توان دریافت که ارتقاء سطح روحیه کارکنان از طریق افزایش اعتماد­به­نفس و حمیت قسمتی کارکنان، باعث افزایش توان رزمی تیپ­های مستقل زرهی نزاجا در مقابله با نیروهای فرامنطقه­ای می­شود. جهت حصول این هدف می­توان موارد زیر را مدنظر قرارداد:

توجه ویژه به نیازهای اولیه کارکنان و توجه و حرمت به شخصیت و حفظ جایگاه آنان توسط سلسله‌ مراتب مربوطه.

اجرای آموزش‌های عقیدتی و سیاسی و آموزش‌های نظامی اعم از تخصصی و عمومی.

سپردن کارهای مهم و حساس به افراد و تشویق آن‌ها در انجام امور.

افزایش اعتماد به‌ نفس کارکنان.

ایجاد حس حمیت قسمتی در کارکنان.

استفاده از روش­های متنوع در شادابی یگان (مانند: اجرای مسابقات ورزشی، مراسمات و ...).

تقویت حس میهن‌پرستی و داشتن ایدئولوژی و ایمان.

 

 

پیشنهادها

با عنایت به نتایج حاصله از تجزیه‌وتحلیل اطلاعات و نظرات مصاحبه‌شوندگان، در راستای ارتقاء عوامل رهبری نظامی، آموزش و روحیه کارکنان تیپ‌های مستقل زرهی نزاجا در مقابله با نیروهای فرامنطقه‌ای، پیشنهادهای زیر ارائه می­گردد:

فرماندهان بر مبنای شاخص‌های مرتبط با مدل‌های شایستگی مشاغل در راستای نصاب شایسته (افراد متخصص و متعهد) انتخاب شوند.

فرماندهی یگان به افرادی سپرده شود که شناخت کافی نسبت به «مهارت‌های رهبری و همچنین مهارت­های سه­گانه مدیرتی(شامل: ادراکی، فنی- تخصصی و ارتباطی)» داشته باشند.

انجام دوره­های توانمندسازی فرماندهان بر مبنای نتایج ارزیابی­های انجام شده در راستای بهبود عملکرد فردی و در نهایت سازمانی و همچنین ارتقاء سطح مهارت‌های فرماندهان در حوزه رهبری تاثیرگذار و تحول­گرا.

انجام آموزش­های علمی و عملی از طریق اجرای رزمایش­ها و ارزیابی عملکرد فرماندهان و کارکنان در ارتباط با به‌کارگیری عوامل غیرفیزیکی.

ایجاد خلاقیت و ابتکار و هدفمندی مؤثر آموزش از طریق اجرای آموزش‌های تئوری با تمرینات مداوم صحرایی.

انجام آموزش عمومی جهت حفظ جان و تداوم و مبارزه با دشمن فرامنطقه­ای و همچنین آموزش تخصصی و کار با تجهیزات، سامانه­های رزم و سلاح و ابزار.

توجه ویژه به نیازهای کارکنان و توجه و حرمت به شخصیت و حفظ جایگاه آنان توسط سلسله‌ مراتب فرماندهی.

افزایش اعتماد به‌ نفس کارکنان و ایجاد حس حمیت قسمتی در کارکنان.

استفاده از روش­های متنوع در افزایش روحیه و شادابی یگان و تقویت حس میهن‌پرستی و داشتن ایدئولوژی و ایمان.

 

 

 

قدردانی

از خبرگان توانمندی که در طول پژوهش، دانش خویش را سخاوتمندانه در اختیار محققان این پژوهش قرار دادند و استواری پژوهش حاضر بر مشارکت و دانش این بزرگواران قرارگرفته است بسیار سپاسگزاریم

 

 

  • آشتیانی محمدرضا. (1390). تعیین مؤلفه‌های عوامل غیر فیزیکی تأثیرگذار بر توان رزمی نیرهای نظامی، تهران: فصلنامه راهبرد نظامی، سال نهم، شماره 32.
  • آقا­محمدی داود. (1385). سیمای فرماندهی- مدیریت و رهبری. تهران. انتشارات دافوس آجا.
  • آیین متجاوز با استناد بر آیین‌نامه عملیات ارتش آمریکا و نیروهای نظامی متجاوز. تهران. (1396). انتشارات معاونت تربیت و آموزش نزاجا.
  • حسن­پور حمید. (1398). جنگ کلاسیک (طرح­ریزی و اصول قواعد رزم)، تهران: انتشارات دافوس.
  • حسینی مسعود و غلامعلیان، امیر. (1392). آئین‌نامه تیپ زرهی در جنگ، تهران. انتشارات دافوس آجا.
  • دلشاد تهرانی ‌مصطفی. (1392). سیری در تربیت. تهران: مؤسسه نشر و تحقیقات ذکر، چاپ دوم.
  • سایت دانشنامه رشد. ویکی پدیا.
  • سایت شورای راهبردی روابط خارجی جمهوری اسلامی ایران. (1396).
  • شالت بن. (1392). روان‌شناسی رزم و درگیری، تهران: نشر صریح، چاپ دهم.
  • شیخ محمدرضا و پردیس، سیدرضا. (1398). راهنمای افسران عملیات، تهران: انتشارات دافوس.
  • صارمی کریم. (1393). جنگ ناهمتراز. تهران. انتشارات دافوس آجا.
  • علی­نژاد پیمان. (1395). بررسی مؤلفه‌های اثربخشی اجرای آموزش یگانی در یگان‌های نیروهای مسلح و ارائه الگوی بهینه، تهران. فصلنامه علوم و فنون نظامی دافوس. سال پانزدهم، شماره 81.
  • کامیابی سلیمانی. (1395). رهبری در یگان­های نظامی. تهران. انتشارات مرکز پژوهش و تحقیقات راهبردی.
  • کریمی حمید و همکاران. (1400). ارزیابی میزان پابکسازی تیپهای مستقل زرهی ذر طرح ثامن نیروی زمینی جمهوری اسلامی ایران، تهران: فصلنامه علوم و فنون نظامی. دافوس. سال شانزدهم، شماره 55.
  • گروه مؤلفین. (1388). عملیات تیپ در جنگ ناهمتراز، تهران: انتشارات دافوس آجا.
  • گروه مؤلفین. (1387). مدیریت و رهبری نظامی، تهران: انتشارات دافوس آجا، چاپ یکم.
  • مدنی سید مصطفی و آبسالان، محمد. (1394). تأثیر رهبری تحول‌آفرین بر ارتقاء توان رزمی در یک سازمان دفاعی، تهران: فصلنامه مدیریت نظامی، شماره 59.
  • مرادیان محسن. (1395). آیین­نامه مرجع نزاجا، تهران: انتشارات مرکز مطالعات راهبردی و تحقیقات و ارزیابی آیین­نامه­های رزمی نزاجا.
  • مرادیان محسن. (1391). مسائل نظامی و راهبرد نظامی، تهران. انتشارات دافوس.
  • مصباح نسرین. (1394). نشریات مرکز مشاوره، تهران. نشر دانشگاه تهران.
  • معین­وزیری نصرت­الله و یاسینی حسین. (1379). آیین­نامه عملیات (2/3-01م)، جلد یکم، تهران: انتشارات دافوس آجا.
  • نیک بخش حبیب. (1398). فرماندهی و رهبری نظامی، تهران: انتشارات راهبردی نهاجا.
دوره 4، شماره 13
شهریور 1401
صفحه 69-97
  • تاریخ دریافت: 12 فروردین 1401
  • تاریخ بازنگری: 16 اردیبهشت 1401
  • تاریخ پذیرش: 11 خرداد 1401
  • تاریخ اولین انتشار: 31 شهریور 1401