گونه‌شناسی تهدیدات هیبریدی و کاربست آن با سطوح امنیتِ ج.ا.ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار دانشگاه عالی دفاع ملی

2 دکترای علوم دفاعی راهبردی و پژوهشگر جنگ آینده

چکیده

تا کنون تعریف دقیق و مشخصی از تهدید هیبریدی ارائه نشده است، اما تهدیداتی هستند که رویکرد آن از  تخریب­محور به تأثیرمحور تغییر یافته و با استفاده از هم­افزایی تهدیدات و ابزارهای نظامی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی با هدف ایجاد بی­ثباتی علیه کشور هدف به­صورت همزمان انجام می­گیرد. امنیت ملی، توان یک ملت در فائق آمدن بر تهدیدات چندوجهی ناظر بر رفاه خود و بقای آن به عنوان یک دولت- ملت در هر زمان با به­کارگیری همه ابزارهای اعمال سیاست است. مسئله اصلی این مقاله شناسایی تهدیدات هیبریدی است که هدف اصلی آن تبیین انواع تهدیدات هیبریدی در سه سطح ملی، منطقه­ای و بین­المللی می­باشد، ابزار گردآوری پرسشنامه و اسنادو مدارک است که به روش توصیفی– تحلیلی و با رویکرد کمی انجام شده و از نوع کاربردی  می­باشد. جامعه نمونه 83 نفر و روش جمع­آوری اطلاعات کتابخانه­ای و پرسشنامه می­باشد. در این تحقیق تعداد 30 تهدید هیبریدی در سه سطح و چهار بُعد احصاء گردید. تهدیدات موثر عبارتند از: شکاف راهبردی، مشروعیت­سازی علیه ایران، مشروعیت­زدایی از ایران، بی‌ثباتی داخلی، کاهش استحکام داخلی، نفوذ، تضعیف ارکان نظام، طرح مطالبات مردمی، ناامن سازی، تهی­سازی از درون، فشار از بیرون، تضمین امنیتی، تضعیف محور مقاومت، توزیع توان، سایبری و فضای مجازی، انهدام زیرساخت‌ها، عملیات اطلاعاتی، واپایش مداوم صحنه، تحریم­های فلج­کننده، اجماع­سازی، ائتلاف­سازی و منزوی­سازی، امنیتی کردن موضوع ایران، بی­ثباتی امنیتی و منطقه­ای، طرح خاورمیانه بزرگ، جنگ نیابتی، کاهش جمعیت، تهدیدات شناختی، سرباز هوشمند، سپر دفاع موشکی. 

کلیدواژه‌ها


با توجه به روندی که نظام سلطه در موزاییک‌سازی امنیتی منطقه و در راستای تأمین اهداف خود باهدف تقابل با انقلاب اسلامی صورت‌بندی نموده است، اتخاذ راهبردهای مقابله با توسعه‌طلبی استکبار علیه نظام ج.ا.ایران در سه سطح داخلی، منطقه­ای و فرامنطقه­ای جهت دفاع از منافع ملی و امنیت ملی امری ضروری و مهم است. در این راستا تعیین سازوکارهای مناسب برای مقابله با تهدیدات دفاعی امنیتی، نقش مهمی در استحکام اقتدار و قدرت نظام ج.ا.ایران در سطح منطقه و نظام بین­الملل دارد. امروزه، نظام­های سیاسی با تهدیدات گوناگونی مواجه هستند، کشوری که خواهان امنیت پایدار است، باید نسبت به نحوه­ تحقق تهدیدات و شیوه­های مقابله با آن برنامه­ مدون داشته باشد. (ساعد و علی­دوستی،103:1390) موقعیت بی­بدیل ژئوپلیتیکی[1]و ژئواستراتژی[2]ج.ا.ایران با محوریت جهان اسلام، کشورمان را به یک بازیگر فعال منطقه­ای و بین­المللی تبدیل نموده است. به همین دلیل ج.ا.ایران همواره توسط کشورهای سلطه­طلب تهدید می­شود. تمام کشورها در شرایطی به سر می‌برند که موجی از تهدیدهای داخلی و خارجی، امنیت آنها را مورد هدف قرار می‌دهد. این شناخت با درک درست و منطقی از شرایط کشور، محیط منطقه‌ای و محیط بین‌الملل قابل بررسی خواهد بود. بنابراین شناخت تهدیدات هیبریدی چالش اصلی این تحقیق است، مسئله اصلی این تحقیق عبارتست از شناخت انواع تهدیدات هیبریدی سیاسی، اقتصادی، نظامی و اجتماعی در سطوح ملی، منطقه­ای و بین­المللی. اجرای این تحقیق علاوه بر افزایش ضریب امنیتی ج.ا.ایران، باعث دفع تهدیدات هیبریدی در ابعاد نظامی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی می­گردد. بی­توجهی به نتایج تحقیق، علاوه بر افزایش میزان و نوع تهدیدات هیبریدی، باعث غافلگیری راهبردی مسئولین نظام و نهایتاً مخدوش شدن امنیت ملی ج.ا.ایران می­گردد. سوال اصلی تحقیق عبارتست از: انواع تهدیدات هیبریدی در سه سطح ملی، منطقه­ای و بین­المللی کدامند؟ سوال­های فرعی آن عبارتند از: 1- انواع تهدیدات هیبریدیِ نظامی در سه سطح ملی، منطقه­ای و بین­المللی کدامند؟ 2- انواع تهدیدات هیبریدیِ سیاسی در سه سطح ملی، منطقه­ای و بین­المللی کدامند؟ 3- انواع تهدیدات هیبریدیِ اجتماعی در سه سطح ملی، منطقه­ای و بین­المللی کدامند؟ 4- انواع تهدیدات هیبریدیِ اقتصادی در سه سطح ملی، منطقه­ای و بین­المللی کدامند؟ 

مبانی نظری تحقیق

پیشینه­شناسی

دو عنوان مقاله علمی- پژوهشی مرتبط با موضوع تحقیق منتشر شده است: الف- بررسی پارادایم امنیتی تهدید در مقابل تهدید. نتیجه تحقیق بیانگر این است که کارکرد این الگو نوعی راهبرد بازدارندگی با رویکرد تهاجمی و مبتنی بر ارعاب است. این راهبرد نظریه موازنه منافع را جایگزین نظریه­های موازنه قوا و موازنه تهدید نموده و توازن همه­جانبه­ای بین تهدید و امنیت و منافع برقرار می­کند. (کلانتری و همکاران،86:1395) ب- تهدیداتِ امنیتی منطقه غرب آسیا و تأثیر آن بر امنیت ملی ج.ا.ایران. نتیجه تحقیق این است که در منطقه غرب آسیا تعداد 8 تهدیدِ امنیتی به­دست آمده که در مجموع میزان تأثیر آنها بر امنیت منطقه­ای ج.ا.ایران «خیلی­زیاد»، بر امنیت فراملی، امنیت ملی و فروملی «زیاد» و بر امنیت بین­المللی، جهانی، و گروهی «متوسط» و بر امنیت فردی تا حدودی «کم» می­باشد. (کلانتری،219:1396) در پیشینه­های یاد شده رابطه بین تهدید و امنیت و انواع تهدیداتِ امنیتی بیان شده است، در این مقاله محقق قصد دارد انواع تهدیدات هیبریدی را در سطوح مختلف بیان نماید.

تعریف مفاهیم و متغیرها

1) تهدید[3]: امکان به وحشت انداختن، ترساندن یا ایجاد فاجعه برای یک فرد یا جامعه.(Oxford,2005:246)  وجود یک فشار خارجی منفی، فقدان امنیت، ایجاد اختلال در توانایی­های کشور در کسب اهداف ملی، اقداماتی که کمیت و کیفیت زندگی مردم یک کشور یا دامنه اختیارات حکومت را به طور جدی کاهش دهد، درک و ساخت یک دشمن یا وضعیت خطرناک، محدودکردن و حبس آزادی و رهایی.(Richard,1999:118)  

2) امنیت[4]: شرایط و فضایی است که یک جامعه با داشتن آن قادر است اهداف و ارزش‌های مهم و حیاتی خود را محقق کند و در سطح جامعه گسترش دهد و یا حداقل آن­ها را در برابر تهدیدات و آسیب‌پذیری‌ها حفظ نماید. (عاصف،26:1387) امنیت عبارت است از حفظ تعادل کارکردی سیستم تضمین کنندة موجودیت ونیازهای فردی وجمعی انسان از جمله خود امنیت، به نحوی که مانع از ایجاد نگرانی و ترس گردد. (حافظ نیا،1390: 327)

3) تهدیدِ امنیتی[5]: عاملی است که در آن مجموعه­ای از ادراکات و تصورات نسبت به پدیده­ها و رابطه­ی آن­ها با بقاء، کمیت یا کیفیت ارزش­های اساسی و مورد احترام بر وجود خطر جدی یا امکان نابودی آن ارزش­ها دلالت  می­کند. ( 2010:118 ،Richard) متغییر مستقل: تهدیدات هیبریدی است که شامل ترکیب چهار تهدید سیاسی، اقتصادی، نظامی و اجتماعی است. تهدیدات هیبریدی از حالت سخت و فیزیکی به هوشمند و نرم تغییر یافته و   به­صورت چندوجهی و همزمان اجرا می­گردد. متغییر تابع: سطوح امنیت است که شامل: امنیت ملی، منطقه­ای و  بین­المللی می­باشد.

گونه شناسی تهدیدات

تهدید مفهومی انتزاعی است که درهم تنیدگی عمیقی با مفهوم امنیت دارد. هر جا که موضوع امنیت مورد مداقه قرار گیرد، حتماً از تهدید سخن به میان می‌آید. در عین حال نمی‌توان از تهدید سخن گفت ولی امنیت و تأثیر آن را نادیده گرفت. ارائه یک تعریف دقیق از تهدید به دلیل چند وجهی بودن و ارتباطش با امنیت، منافع، اهداف و راهبرد‌ها، پیچیده و مشکل است. تهدید در لغت به معنای بیم دادن، ترساندن و عقوبت کردن است. اما می توان گفت هر چیزی که ثبات و امنیت را در کشور به خطر اندازد، تهدید است و منافع را هدف قرار می‌دهد. مفهوم تهدید در نگرش سیستمی، عدم تعادل در سیستم است. یعنی عاملی که اجازه نمی‌دهد سیستم به اهداف خویش برسد. درعین‎حال تهدید به معنای توانایی‌ها، نیات و اقدامات دشمنان بالفعل و بالقوه برای ممانعت از دستیابی خودی به مقاصد تعیین شده نیز تعریف شده است. (عبدالله خانی، 1382: 84)

در این مقاله فقط به چهار تهدید مهم و اصلی (سیاسی، اقتصادی، نظامی، اجتماعی) پرداخته می­شود.

الف- گونه­های اصلی تهدیدات از نظر بُعد عبارتند از:

1- تهدیدات سیاسی- حقوقی: این تهدید متوجه ثبات سازمانی دولت است. هدف از تهدید ممکن است از فشار بر حکومت در مورد یک سیاست خاص گرفته تا براندازی و واژگونی حکومت و برهم زدن بافت سیاسی دولت برای تضعیف آن پیش از تهاجم نظامی، متفاوت باشد. ایده دولت، به خصوص هویت ملی و ایدئولوژی سازمان دهنده و نهادهایی که نمود آن هستند، از اهداف عادی تهدید سیاسی به شمار می‌روند. (بوزان، 1378: 143)

2- تهدیدات اقتصادی: این تهدید اغلب جزء امور عادی بوده و به راحتی نمی‌توان آن‌ها را با مسائل امنیتی مرتبط دانست. رفتار تجاوزکارانه در امور اقتصادی، عادی است و قبول خطر، قسمتی از هزینه‌ای است که برای دستیابی به فرصت‌ها پرداخت می‌شود. (مرادیان، 1391: 91)

3- تهدیدات نظامی: آشکارترین نوع تهدید است که دارای پیشینه طولانی در تاریخ تحولات جامعه بشری می­باشد. ویژگی برجسته این دسته از تهدیدات، استفاده از زور است که در ذیل عنوان تخصصی «منازعه» و «جنگ» از آن‌ها یاد می‌شود. بر این اساس «تهدید نظامی» به استفاده از زور برای دستیابی به اهداف بازیگر در عرصه سیاست عملی دلالت دارد و در گفتمان سنتی از امنیت دارای کاربرد بسیار می‌باشد. (زارع، 1383: 26)

4- تهدیدات اجتماعی و فرهنگی: فرهنگ و ارزش‌های مشترک از عوامل پایداری و استحکام کشورها شناخته شده‌اند. غالب حکومت‌ها در کنار سایر عوامل، حفظ و گسترش ارزش‌های مورد نظر خود را جزو اهداف و منافع ملی خویش می‌دانند؛ لذا عواملی که منجر به تضعیف یا از بین بردن فرهنگ و ارزش‌های مشترک می‌شوند، جزء تهدیدات آنان تلقی می‌گردند. (بوزان، ویور و ویلد، 1386: 184)

ب- گونه شناسی تهدیدات از نظر سطح تهدید: تهدیدات فردی، تهدیدات گروهی، تهدیدات ملی، تهدیدات منطقه‌ای، تهدیدات بین‌المللی، تهدیدات جهانی. (مرادیان، 1391: 142 الی 137)

پ- گونه شناسی تهدیدات از نظر توازن و تعادل در تهدید: تهدیدات متعادل که در آنها شاهد تعریف تهدید در سطح دو قدرت مشابه یا در وضعیتی مشابه هستیم. تهدیدات نامتعادل که در آنها شاهد تعریف تهدید از سوی قدرت‌های متعلق به سطوح مختلف (مثلاً ابرقدرت بر ضد قدرت‌های ضعیف‌تر) می‌باشیم.

ت- گونه شناسی تهدیدات از نظر تقارن در تهدید: تهدیدات متقارن و تهدیدات نامتقارن.

ث- گونه شناسی تهدیدات از نظر هویت: جهان بینی تک بعدی (ماده گرا)، جهان بینی دو بعدی.

ج- گونه شناسی تهدیدات از نظر جنس: تهدید عینی، تهدید ذهنی.

چ- گونه شناسی تهدیدات از نظر کانون تهدید: تهدید بازیگران، تهدیدات ساختاری.

ح- گونه شناسی تهدیدات از نظر انگیزه تهدید: تهدیدات عمدی، تهدیدات غیرعمدی.

خ- گونه شناسی تهدیدات از نظر کارویژه تهدید: تهدیدات ایذایی، تهدید واقعی یا اصلی. (مرادیان، 1394: 128)

د- گونه شناسی تهدیدات از نظر پیچیدگی: تهدیدات بسیط، تهدیدات مرکب. (افتخاری، 1385: 249)

تهدید هیبریدی[6]

یک مانع مهم در برابر درک تهدیدات هیبریدی این است که پاسخی برای این سؤالات که تهدید هیبریدی چیست و چرا خطر هیبریدی به­وجود می‌آید، ارائه نشده است. تعریف‌های متناقضی که برای این مفهوم ارائه شده، موجب گردیده تا نظریه‌پردازان و برنامه‌ریزان بخش نظامی نتوانند انگیزه‌ها و فعالیت‌های بالقوه تهدیدات هیبریدی را به‌درستی درک کنند. بر این اساس، مشکلی که وجود دارد این است که شکافی بین منطق شناختی «تعریف» و منحصر به فرد بودن هرکدام از زمینه‌هایی که «هیبرید» خود را در آن نشان می‌دهد، به‌وجود آمده‌است. یعنی هیچ تعریف جامعی وجود ندارد که بتواند همه زمینه‌ها را در هر زمان، مکان یا در هر منطقی دربرگیرد. نظر دکترینی و دقیق ارتش آمریکا که در دستورالعمل عملیات‌های یکپارچه زمینی روش‌های مختلف برخورد با جنبه‌های تهدیدات هیبریدی را بیان کردند نیز قابل توجه است. به‌طور خاص، این دکترین توصیه می‌کند که «از روش‌های امنیتی مربوط به عملیات‌های ضدشورش در مناطق پرجمعیت و گسترده برای مقابله با بخش‌های غیرمتداول تهدیدات هیبریدی و از روش‌های مانور ترکیبی نظامی برای مقابله با بخش‌های متداول تهدیدات هیبریدی استفاده شود. همچنین در مستندات هیئت بازبینی چهارساله اسناد دفاعی ایالات متحده (QDR) که در سال ۲۰۰۶ انتشار یافته، کارشناسان به‌طور رسمی وجود تهدیداتی از نوع هیبریدی را به رسمیت شناختند. این تفکر نوظهور در پی کارهای «هافمن» در زمینه سازمان‌های هیبریدی به وجود آمده‌است. (Hoffman,2006:255) اگرچه سازمان‌های دفاعی غربی به‌خصوص در آمریکا، انگلیس و رژیم صهیونیستی، وجود این دو مفهوم را پذیرفتند، اما تعریف و درک آن‌ها یکسان نبود. یک راه خوب برای بحث در مورد این تئوری نوظهور این است که آن را نقطه‌ای در طیف تکامل تئوری‌های جنگی بدانیم در این تهدید نیروهای منظم و نامنظم قابل توجهی به طور همزمان تحت فرماندهی واحدی، عمل می‌کنند. (Huber, 2014: 45) تا کنون تعریف دقیق و مشخصی از تهدید هیبریدی ارائه نشده است. در این مقاله برای اولین­بار این تعریف بیان می­شود. البته جنگ هیبریدی یا ترکیبی تعریف شده و محققین این مقاله در کتاب واکاوی رویکردهای جنگ آینده جنگ هیبریدی را تعریف نموده­اند. لذا براساس تعریف جنگ هیبریدی، می­توان گفت که تهدید هیبریدی شامل استفادة بازیگران دولتی یا غیردولتی از همة مولفه­های سیاسی، اطلاعاتی، نظامی و اقتصادی با هدف ایجاد بی‌ثباتی در کشور هدف است. تهدید هیبریدی شامل گستره­ای از حالت‌های متفاوت از جمله توانایی‌­های متداول، راهکنش­های نامنظم، انجام خشونت بی­رویه و اغتشاش‌های جنایی است که توسط دولت­ها یا نهاد­های غیردولتی هماهنگ می­گردد. مصادیق تهدیدهای هیبریدی عبارتند از:

  • یک تهدید در قالب یک نبرد چندوجهی،
  • ناامنی بی­شکل و سریع،
  • چند تهدید همزمان،
  • تهدید تکامل­یافته با استفاده از تمام ابزارها و رهکنش­ها. (زهدی و کلانتری، 138:1395)

امنیت و سطوح آن

امنیت یعنی اطمینان و فقدان خوف، از یک سو اطمینان، آرامش فکرى و روحى و از سوى دیگر فقدان خوف، دلهره و نگرانى، که موجب سلب آرامش و اطمینان مى‏گردند.» (مهری، 1381: 77) تغییر و تحول مفهوم تهدید از تهدید نظامی به سایر جنبه‌ها، با تغییر مفهوم امنیت مرتبط است. اکنون مفهوم امنیت موسع شده و این مفهوم دیگر نمی‌تواند با تعریف مضیق قبلی پاسخ‌گوی ابهامات بین‌المللی باشد. دلائل زیر سبب تحول در مفهوم تهدیدات و به دنبال آن تحول در مفهوم امنیت است:

1- با گسترش ارتباطات غیردولتی در فعالیت‌های اقتصادی، تجاری، صنعتی، علمی و اجتماعی و ایجاد شرکت‌های چندملیتی، مناسبات دولت‌ها از محدوده دو دولت خارج و تحت تأثیر سازمان‎های غیردولتی قرار گرفته است.

2- افزایش شدت روابط در نظام بین‌الملل موجب تغییر چهره تهدیدات و آسیب‌ها شده و تهدیدات نظامی را کم رنگ‌تر نموده و به سایر انواع تهدیدات گرایش یافته است.

3- امنیت موسع، زمینه‌ساز فعالیت طرفداران صلح شده است؛ لذا از فعالیت طرفداران نظامی‌گری که به دنبال تجمیع قدرت برای تسلط بر دیگران می‌باشند، کاسته شده است.

4- با گسترش مفهوم امنیت، پدیده‌ها دیگر نظامی دیده نمی‌شوند تا به دنبال آن، راه حل نظامی به‎عنوان تنها راه برون رفت از مشکل مطرح گردد. بلکه استفاده از روش‌های دیگر باعث کاهش عواقب امنیتی کردن پدیده‌ها شده ‌است.

5- با گسترش هدف‌های اصلی سیاست خارجی، مسائلی همچون جاسوسی، قاچاق، تروریسم و... در ردیف مسائل امنیتی قرار گرفته و تهدید نسبت به امنیت ملی مطرح و از اهمیت نظامی‌گری کاسته شده است.

امنیت را می‌توان به سطوح مختلف تقسیم نمود، در این مقاله فقط به سه سطح پرداخته می­شود:

1- امنیت جهانی: ایده پردازان امنیت جهانی، گرایش و تفکر آرمان‌گرایی (ایده‌آلیست) دارند. آنان ایده «حکمران جهانی» را مطرح کرده و به عمق و وسعت معضلات اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی توجه داشته و در صددند که از فرصت پیش آمده پس از جنگ سرد استفاده نموده و با تشویق همکاری‌های بین‌المللی به ویژه بهره‌برداری از سازمان ملل و توانمندی سیاسی سازمان‌های بین‌المللی غیردولتی از قدرت و سیطره نهادهای سنتی نظیر حاکمیت دولت‌ها و مرزهای جغرافیایی بکاهند و در مقابل، مکانیسم‌های فنی و حرفه‌ای جدیدی برای مواجهه با معضلات بین‌المللی عرضه کنند.

2- امنیت بین‌الملل: در این رویکرد، امنیت در اتحاد با سایر کشورها و پیمان‌های امنیتی، نظامی و اقتصادی میسر می شود. در جهان امروز، اتحادهای منطقه‌ای و سیاسی- ایدئولوژیک، امری مرسوم بوده و از کارآیی برخوردارند. بر این اساس، تهدید علیه یک کشور، تهدید علیه اتحادیه محسوب می‌گردد. (ربیعی، 1387: 115)

3- امنیت ملی: امنیت ملی از واژگان پیچیده و مهم هر کشور است که مانند بسیاری از دیگر واژه­های علوم انسانی تعریف ثابت و مشخص ندارد؛ اما برداشت اغلب صاحب­نظران از امنیت این است که واحدهای سیاسی از خطرات جدی محیط داخلی و خارجی مصون باشند. در این رویکرد به منظور تأمین امنیت، بر عناصر قدرت خودی، توانایی‌ها و امکانات داخلی تأکید می‌شود. این رویکرد «حفظ محور» بوده و بر قطع وابستگی‌های اقتصادی، سیاسی و نظامی برای کاهش آسیب پذیری از بیگانگان تأکید دارد. خوداتکایی و خودکفایی و کفایت ملی، راهبردهای اصلی این رویکرد تلقی می‌گردند. (بیات، 1387: 25)

 

ابعاد و گفتمان­های امنیت

نظریه­پردازان ابعاد امنیت ملی را در اشکال مختلف تقسیم کرده‌اند، لیکن عمده ابعاد امنیت ملی عبارتند از:

1- امنیت سیاسی: به معنای وجود دستگاه سیاسی است که در آن مردم آزادانه و بدون ترس و وحشت بتوانند مواضع سیاسی و باورهای خود را در چارچوب قوانین موجود بیان کنند. در تعریف دیگری امنیت سیاسی چنین تعریف شده است: «موجودیت کشور و ملت، وحدت، انسجام و آشتی ملی و تعامل سازنده بین گروه‌ها و نخبگان سیاسی». (حافظ­نیا،1390: 23)

2- امنیت اقتصادی: ناظر بر فرآیندهای اقتصادی و نهادهای تولید، توزیع و مصرف، حیات بنگاه‌های اقتصادی در بخش‌های عمومی، دولتی و خصوصی و تعامل سازنده با اقتصاد بین‌الملل و داد و ستد در بازار جهانی می‌باشد.

3- امنیت نظامی: امینت نظامی ناظر بر قابلیت و توانایی نیروهای مسلح برای حفاظت از ملت، دولت و ارزش‌های اساسی و حیاتی آنها در برابر تهدید و تهاجم نظامی خارجی است. (روشندل، 1374: 19)

4- امنیت اجتماعی:«بوزان» امنیت اجتماعی را قابلیت حفظ الگوهای سنتی زبان، فرهنگ، مذهب، هویت و عرف ملی با شرایط قابل قبولی از تحول می‌داند. «تونیس» معتقد است که امنیت اجتماعی عدم ترس، خطر و هراس در حفظ و نگهداری ویژگی‌های مشترک گروه اجتماعی چون مذهب، زبان و سبک زندگی است. (زارع، 1383: 26)

گفتمان­های امنیتی دو گونه هستند: الف-گفتمان سلبی: امنیت عبارتست از وضعیتی که در آن خطری نسبت به منافع بازیگر از سوی دیگر بازیگران وجود نداشته باشد یا بازیگر توان دفع و مدیریت آن را داشته باشد. مکتب رئالیست­ پیرو این گفتمان هستند، ویژگی­های این تفکر عبارتست از: تهدیدمحوری، تراکمی و برون­نگری با نگاه سخت­افزاری.

ب- گفتمان ایجابی: امنیت وضعیتی است که در آن نسبت متعادلی بین خواسته­ها از یکسو و کارآمدی نظام حاکم از سوی دیگر، وجود داشته باشد به گونه­ای که تولید رضایت نماید. به عبارت دیگر امنیت در گفتمان نخست بر مفهوم قدرت و در گفتمان دوم بر مفهوم رضایت استوار است. مکتب ایده­آلیست پیرو این گفتمان هستند، ویژگی­های این تفکر عبارتست از: رضایت­محوری و درون­نگری با نگاه نرم­افزارانه. (افتخاری،27:1385) بر اساس مبانی نظری و سوالات موجود مدل مفهومی تحقیق طبق شکل زیر می­باشد. در این شکل بین تهدیدات و سطوح امنیت یک رابطه دوطرفه وجود دارد، از یک­طرف تهدیدات باعث مخدوش شدن سطوح امنیت می­گردد و از طرفی دیگر امنیت پایدار باعث کاهش تهدیدات می­گردد. از نظر گونه­شناسی تهدیدات و امنیت هردو

 دارای 4 بُعد (نظامی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی) در سه سطح (بین­المللی، منطقه­ای و ملی) هستند. بنابراین کاربست تهدیدات هیبریدی با سطوح امنیت، یکسان بودن گونه­ها از نظر بُعد، نوع و سطح است.

تهدیدات هیبریدی

نظامی

سیاسی

اجتماعی

اقتصادی

ملی

منطقه ای

بین المللی

متغیر مستقل

متغیر تابع

سطوح امنیت ج.ا.ایران

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل شماره 1: مدل مفهومی تحقیق

 

روش­شناسی

این تحقیق به روش توصیفی- تحلیلی با رویکرد کمی انجام گردیده است. در رویکرد کمی از روش‌های زمینه‌یابی (پیمایش) و پارامترهای توصیفی استفاده شده است. نتایج پژوهش کاربردی و تصمیم­گرا می­باشد، لذا نوع پژوهش توسعه­ای- کاربردی است.  قلمرو تحقیق از نظر زمانی، از سال 1397 تا سال 1404 خورشیدی می­باشد. از نظر مکانی، یک مسئله عام است و شامل جغرافیای بین­الملل می­باشد. اطلاعات این تحقیق از دو روش میدانی و «بررسی اسناد و مدارک (کتابخانه­ای علمی و تخصصی) گردآوری شده است. برای تعیین روایی پرسشنامه از روش روایی محتوا و توزیع دو مرحله­ای پرسشنامه بین صاحب­نظران بهره­برداری شده و برای تعیین پایایی آزمون از روش آلفای کرونباخ استفاده شده است و میزان ضریب اعتماد با روش آلفای کرونباخ بزرگ­تر از 7/0 به‌دست آمد، بنابراین پرسشنامة مورد استفاده از قابلیت اعتماد لازم برخوردار می­باشد. جامعه آماری این تحقیق از صاحب‌نظران و نخبگان نظامی و سیاسی کشور در حوزه‌ی تهدید و امنیت و متخصصان راهبردی امور دفاعی، تهدیدات و امنیتی که حداقل دارای مدرک تحصیلی کارشناسی ارشد و پنج سال سابقه کارباشند، انتخاب شده‌اند. جامعه آماری 83 نفر که به­صورت تمام­شمار می­باشد. در طراحی پرسشنامه با روش دلفی و با استفاده از نظر صاحب‌نظران، استادان، متخصصان و خبرگان، امنیتی، شناسایی و سپس پرسشنامة مقدماتی تهیه و دو مرحله بین خبرگان توزیع شد و پس از تعیین اعتبار و روایی آن، پرسشنامة نهایی تهیه گردیده است. برای تعیین روایی پرسشنامه از روش روایی محتوا و توزیع دو مرحله­ای پرسشنامه بین صاحب­نظران بهره­برداری شده و برای تعیین پایایی آزمون از روش آلفای کرونباخ استفاده شده است و یک نمونة اولیه شامل25 پرسشنامه بین استادان دانشگاه عالی دفاع ملی پیش­آزمون گردید و سپس با استفاده از داده­های به‌دست آمده از این پرسشنامه­ها و به کمک نرم­افزار آماری SPSS  میزان ضریب اعتماد با روش آلفای کرونباخ بزرگ­تر از 75/0 به‌دست آمد، بنابراین پرسشنامة مورد استفاده از قابلیت اعتماد لازم برخوردار می­باشد.

تجزیه و تحلیل یافته­های تحقیق

تجزیه و تحلیل جامعه نمونه

جامعه نمونه بر اساس جایگاه شغلی، سنوات خدمتی و مدرک تحصیلی تجزیه و تحلیل شده­اند. بیش از 43% از جامعه نمونه در جایگاه 18 و بیش از 36% دارای 30 سال خدمت به بالا می­باشند، پس جامعه نمونه دارای جایگاه شغلی مدیریتی و فرماندهی بوده و از تجربه و تخصص خوبی برخوردار می­باشند، از طرفی بیش از 87% دارای مدرک تحصیلی دکترا می­باشند.

جدول شماره 1: ویژگی­های جامعه نمونه

ردیف

جایگاه شغلی

فراوانی

درصدفراوانی

سنوات خدمتی

فراوانی

درصدفراوانی

مدرک تحصیلی

1

20 به بالا

10

12%

35 سال به بالا

21

3/25%

87% جامعه نمونه دارای مدرک دکترا و 13% کارشناسی ارشد است.

2

19

18

7/21%

30تا 35 سال

30

1/36%

3

18

36

4/43%

25 تا 30 سال

27

6/32%

4

17

19

9/22%

20 تا 25 سال

5

6%

5

جمع کل

83

100%

جمع کل

83

100%

تجزیه و تحلیل

به منظور تجزیه‌ و تحلیل سوال­های تحقیق و براساس پرسشنامه‌های تنظیم‌شده که بین جامعه نمونه توزیع گردیده و پاسخ‌های اخذ شده از آن‌ها مقادیر به‌دست‌آمده برای یافته­ها در قالب جدول زیر درج و میانگین وضع موجود، وزن، وزن موزون و امتیاز موزون برای هر یک از سوالات به صورت جداگانه به شرح زیر محاسبه شده است:

1- میانگین امتیاز هر عامل بر اساس طیف لیکرت محاسبه می­گردد (معدل پاسخ­های دریافتی)،

2- با استفاده از نظر خبرگی وزن هر عامل از 1 تا 5 مشخص می­گردد،

3- میانگین امتیاز هر عامل بر جمع کل امتیاز تقسیم شده و وزن موزون هر عامل به­دست می­آید،

4- وزن موزون هر عامل ضربدر میانگین کل شده و امتیاز موزون هر عامل به­دست می­آید.

جدول شماره 2 در قالب طیف لیکرت (خیلی­زیاد - زیاد - متوسط- کم - خیلی­کم) و بر اساس نمره 5و 4و 3و 2و 1 تنظیم شده است. یعنی عواملی که میانگین نمره 3 به بالا(متوسط) بگیرند تأیید می­گردند. بر اساس پرسشنامه­های دریافتی میانگین امتیاز هر یک از عوامل بیشتر از 3 می­باشد، بنابراین عوامل زیر توسط جامعه نمونه تأیید شده است. عواملی که میانگین نمره دریافتی آنها کمتر از حد متوسط بوده (3) مورد تأیید جامعه نمونه قرار نگرفته و به همین دلیل در جدول زیر تجزیه و تحلیل کمی نشده­اند. تعداد 37 سوال به جامعه نمونه واگذار گردید که نتیجه آن عبارتست از: 13 سوال نمره خیلی­زیاد، 11 سوال نمره زیاد، 6 سوال متوسط به بالا و 7 سوال نمره کم دریافت نموده­اند. تعداد 30 سوال به­علت کسب نمره بیشتر از متوسط (3) تجزیه و تحلیل شده­اند. سوالاتی که نمره متوسط به بالا دریافت نموده­اند باوجود این که میانگین آنها کمتر از میانگین کل (6/3) است، اما چون امتیاز آنها بیشتر از حد متوسط (3) است پذیرفته شده و تجزیه و تحلیل شده­اند. این سوالات عبارتند از: تضمین امنیتی برای حامیان آمریکا، واپایش مداوم صحنه ایران، ائتلاف­سازی و منزوی­سازی ایران، طرح خاورمیانه بزرگ آمریکا، سرباز هوشمند علیه ایران، سپر دفاع موشکی در منطقه. سوالاتی که میانگین امتیاز آنها کمتر از 3 بوده و یا نمره کم دریافت نموده­اند تجزیه و تحلیل نشده­اند، این سوالات عبارتند از: مسابقه تسلیحاتی در منطقه غرب آسیا، روابط عربستان سعودی با رژیم صهیونیستی، روابط روسیه با رژیم صهیونیستی، بحران آب در ایران، اصل هزینه- منفعت علیه ایران، خلاء قدرت در غرب آسیا، تهدید(جنگ) هویتی علیه ایران. تهدیداتی که دارای علامت ستاره هستند همزمان در 2 نقش و یا در 2 سطح نقش­آفرینی می­کنند. طبق جدول شماره 2 سوالات پذیرفته شده عبارتند از:

1- شکاف راهبردی: شکاف بین راهبردهای نظامی و سیاسی کشور با بهره‌گیری دشمن از دیپلماسی پنهان و لابی گروه‌های فشار در داخل. تلاش سازمان­یافته و هدفمند رسانه­ای غرب برای القاء و ایجاد شکاف میان مردم و مسئولان نظام جمهوری اسلامی ایران به­منظور اثرگذاری بر کارکرد نیروهای مسلح.

2- مشروعیت سازی: حداکثر بهره برداری از  ظرفیت سازمان ها و حقوق بین‌الملل برای تأثیر‌گذاری  و جلوگیری از احقاق حقوق و حقانیت ج.ا.ایران.

3- مشروعیت­زدایی: تحرکات سیاسی حول محورهایی چون ناکارآمدی نظام سیاسی ایران و عدم توان آن در برقراری امنیت داخلی باهدف مشروعیت‌زدائی از نظام به‌طور مشخص بر آسیب‌پذیری داخلی متمرکز خواهد شد.

4- بی‌ثبات سازی داخلی: عملیات روانی و مدیریت افکار عمومی به منظور تزلزل در اعتماد و انسجام ملّت و حکومت. تلاش برای اثبات ناکارآمدی نظام جمهوری اسلامی ایران در تأمین خواسته­ها و تقاضاهای مردم.

5- کاهش استحکام داخلی: ایجاد نارضایتی مدنی و زمینه سازی برای آشوب‌های داخلی و امنیتی و تقویت گرایش های قومی- مذهبی و جدایی طلبانه

6- نفوذ در ارکان نظام: نفوذ در بدنه دستگاه­های دولتی و تصمیم­گیر در حوزه­های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی برای برهم زدن تعادل تصمیم­گیری و تغییر رفتار مسئولین و تسلیم شدن در برابر خواسته­های نامشروع آمریکا.

 7- تضعیف ارکان نظام: تهاجم روانی و تبلیغی به نظام و رهبری و ارکان حکومتی  و قدرت ملّی.

8- طرح مطالبات مردمی: در این روش بیشتر مطالبات صنفی، قشری، قومی، مذهبی و گروهی را بهانه قرار داده و با طرح موضوعاتی نظیر افزایش حقوق و یا تظلم­خواهی از دستگاه حاکمه مردم را به خیابان­ها آورده تا به بهانه مطالبه حق خود، ناامنی را ترویج نمایند.

9- نا امن سازی پایتخت: تلاش برای ایجاد بی ثباتی و چالش­های امنیتی در تهران با هدف از تعادل خارج نمودن گرانیگاه سیاسی و امنیتی کشور. 

10- تهی­سازی از درون: ایجاد گسل بین مردم با نظام از طریق اخلال و آشفتگی در سیستم اقتصادی و مسیر خدمات و نیازهای ضروری مردم. 

11- فشار از بیرون: تهدید به حمله نظامی و روی میز بودن تمام گزینه­ها و متهم کردن ایران به­عنوان کشور به­اصطلاح حامی تروریسم.

12- تضمین امنیتی برای حامیان آمریکا: ارائه تأمین و تضمین امنیتی و دفاعی برای نیروهای آمریکایی مستقر در منطقه، رژیم صهیونیستی و کشورهای مشارکت کننده در حمله به ج.ا.ایران.

13- تضعیف محور مقاومت: تضعیف و محدود سازی گروه‌های مقاومت به عنوان عمق استراتژیک ج.ا.ایران و شکست انصارا... و پیروزی ائتلاف سعودی در جنگ با یمن و تلاش چندوجهی و پر شدت جهت قطع پیوند­های راهبردی سیاسی و نظامی- امنیتی ایران با کشورها و گروه­های محور مقاومت در منطقه و جهان.  

14- توزیع توان (فرسایش): مشغول سازی و اختلال در بسیج و سازماندهی نیروهای اجتماعی برای مقابله با تهدیدات نظامی و امنیتی.

 15- تهدیدات سایبری و فضای مجازی: تهاجم سایبری به زیرساخت­های اقتصادی، صنعتی، نظامی و شبکه­های ارتباطی و مدیریت نافرمانی­های مدنی از طریق فضای مجازی.

 16- انهدام زیرساخت‌ها: هدف قراردادن مراکز و شبکه زیر ساختی و مراکز توزیع انرژی و خدمات عمومی.

17- عملیات اطلاعاتی: نفوذ در ارکان نظام ج.ا.ایران و بدنه سیاسی، فرهنگی ، اجتماعی و اقتصادی آن و تشدید اقدامات جاسوسی و عملیات اطلاعاتی سایبری و الکترونیکی و ارزیابی همه‌جانبه اطلاعاتی علیه اهداف حساس، حیاتی و مراکز تصمیم ساز و تصمیم گیر در ج.ا.ایران. 

18- واپایش مداوم صحنه: کنترل اقدامات صحنه جنگ  و تأثیر آن بر افکار عمومی  به صورت مداوم و برخط (آنلاین) از  صحنه  تاکتیک تا عالی­ترین سطح تصمیم­گیری صحنه جنگ.

19- تحریم­های فلج­کننده: ظهور گسترده آثار تحریم­های همه­جانبه آمریکا علیه ج.ا.ایران. قرار دادن ایران در محور شرارت اوج اقدام آمریکا علیه ایران بود که تبعات حاصل از آن، محدودیت هرگونه قرارداد اقتصادی یا رابطه سیاسی برخی کشورها با ایران بود.

20- اجماع­سازی علیه ایران: همراهی مردم، کنگره آمریکا  و سایر بازیگران منطقه­ای و فرامنطقه­ای برای آغاز جنگ علیه ج.ا.ایران.

21- ائتلاف­سازی و منزوی­سازی ایران: در این راستا تشکیل ائتلاف ضد ایران با استفاده از کشورهای منطقه و در صورت امکان ائتلاف بین‌المللی مهم‌ترین اقدامی است که ایالات متحده بر آن تمرکز نموده است.

22- امنیتی کردن موضوع ایران: این طرح به عنوان بخشی از راهبرد امنیت ملی آمریکا به منظور دسترسی به اهدافی چون مقابله‌ با پدیده تروریسم و خاستگاه آن در منطقه؛ سرکوب به اصطلاح کشورهای یاغی، قانون‌شکن و مخالف صلح خاورمیانه، مقابله با کشورهای دارای سلاح‌های کشتارجمعی انجام گرفت.

23- بی­ثباتی امنیتی در ایران: گسترش بی­ثباتی امنیتی در اطراف مرزهای ج.ا.ایران به­ویژه افغانستان، عراق و پاکستان و تشدید حضور داعش و گروه­های معارض ج.ا.ایران ازجمله گروهک منافقین، داعش، گروه‌های جدایی‌طلب بلوچ و طالبان در افغانستان و تلاش آنها برای نفوذ فکری و عضوگیری از میان اقلیت­های مذهبی ساکن در مناطق مرزی ایران و احتمال افزایش دایره نفوذ آنها در سایر کشورها.

 24- بی­ثباتی منطقه­ای: فضای قدرت متغیر کنونی و روندهای رو به گسترش بی‌ثباتی منطقه‌ای ممکن است ایران و آمریکا را ناخواسته به سوی برخورد نظامی سوق دهد. برخورد نظامی ج.ا.ایران و رژیم صهیونیستی و یا با یکی از متحدین آمریکا در خلیج‌فارس، باعث ورود آمریکا به صحنه‌ی درگیری با ج.ا.ایران می­شود.

25- طرح خاورمیانه بزرگ آمریکا: منجر به تجزیه برخی از کشورها مثل عراق، سوریه و یمن می­گردد. طرح نافرجام همه­پرسی استقلال کردستان عراق در راستای طرح خاورمیانه بزرگ آمریکا ارزیابی می­گردد.

26- جنگ نیابتی علیه ایران: جنگ از سوی آمریکا، عربستان سعودی و گروه­های تکفیری- تروریستی، مهم‌ترین تهدید از سوی سعودی جنگ نیابتی است و نیروهای مسلح باید آمادگی مقابله با چنین جنگی که می­تواند در خارج از مرزها و حتی داخل کشور اتفاق بیفتد، داشته باشند.

27- کاهش جمعیت: نرخ رشد باروری سیر نزولی دارد و جمعیت ایران در حال پیر شدن است، به همین دلیل نیروهای مسلح ج.ا.ایران در آینده نزدیک به­شدت با کمبود نیروی انسانی متعهد و متخصص مواجه می­گردند.

28- تهدیدات شناختی: این تهدید برای تسخیر ذهن انسان به­خصوص نیروهای نظامی از طریق جنگ در فضای ذهن به­منظور القای یأس و ناامیدی در سرباز و منصرف کردن آن از ادامه جنگ می­باشد.

29- سرباز هوشمند: تغییر صحنه نبرد از صحنه نبرد فیزیکی به صحنه دیجیتال که در آن دشمن به‌آسانی قابل شناسایی و رؤیت توسط نیرو­های خودی نیست. مجهز شدن سربازان آینده به فناوری­های جدید شناسایی، ارتباطی، تسلیحاتی و ادوات سبک و با قابلیت چندگانه (هدف‌گیری دقیق و سریع، دید لیزری و سامانه کنترل آتش لیزری، قدرت آتش و تخریب بالا، جایگزین شدن «سرباز هوشمند» با «سرباز فیزیکی» کنونی در جنگ­های آینده).

30- سپر دفاع موشکی: خرید سرسام­آور تجهیزات نظامی توسط عربستان سعودی از آمریکا و شکل­گیری شبکه یکپارچه سامانه دفاع موشکی کشورهای عربی حوزه خلیج‌فارس (با حمایت فنی- تجهیزاتی آمریکا) و پیوستگی آن با سامانه دفاع موشکی منطقه­ای آمریکا و ناتو در منطقه.

جدول شماره 2 بیانگر میزان تأثیر تهدیدات هیبریدی بر سطوح امنیت ج.ا.ایران است. طبق محاسبات به­عمل آمده در جدول زیر میانگین کل امتیازها برابر با 6/3 است که با میانگین کل وزن و جمع کل امتیاز موزون برابر است و از طرفی جمع وزن موزون برابر با 1 می­باشد، نتایج حاصله بیانگر دقت محاسبات است.

جدول شماره 2: میانگین پاسخ­های دریافتی پیرامون میزان تأثیر تهدیدات هیبریدی بر سطوح امنیت ج.ا.ایران

ردیف

عنوان تهدید هیبریدی

نوع تهدید

سطح تهدید

میانگین امتیاز

وزن

وزن موزون

امتیاز موزون

1

شکاف راهبردی در ایران *

سیاسی- اجتماعی

ملی

4.38

4

032/

115/

2

مشروعیت سازی علیه ایران(تروریسم)

سیاسی

بین­المللی

4.18

4

031/

112/

3

مشروعیت زدایی از ایران *

سیاسی- اجتماعی

ملی

3.81

4

028/

101/

4

بی‌ثبات سازی داخلی ایران *

سیاسی- اجتماعی

ملی

4.28

5

031/

112/

5

کاهش استحکام داخلی ایران

اجتماعی

ملی

4.45

5

033/

119/

6

نفوذ در ارکان نظام ایران

سیاسی

بین­المللی

3.93

3

029/

104/

7

تضعیف ارکان نظام ایران

سیاسی

ملی

4.23

3

031/

112/

8

طرح مطالبات مردمی در ایران *

اقتصادی- اجتماعی

ملی

4.40

4

032/

115/

9

ناامن سازی پایتخت ایران

اجتماعی

ملی

3.98

4

029/

104/

10

تهی­سازی از درون در ایران *

اجتماعی- اقتصادی

بین­المللی- ملی

4.26

5

031/

112/

11

فشار از بیرون علیه ایران *

نظامی- سیاسی

بین­المللی

3.97

4

029/

104/

12

تضمین امنیتی برای حامیان آمریکا *

نظامی

بین­المللی- ملی

3.51

4

026/

094/

13

تضعیف محور مقاومت *

نظامی- سیاسی

بین­المللی- منطقه­ای

4.22

5

031/

112/

14

توزیع توان ایران *

نظامی- اقتصادی

بین­المللی- ملی

3.69

3

027/

097/

15

سایبری و فضای مجازی علیه ایران

اجتماعی

بین­المللی

4.30

4

032/

115/

16

انهدام زیرساخت‌های ایران *

نظامی- اقتصادی

بین­المللی

4.22

4

031/

112/

17

عملیات اطلاعاتی علیه ایران

همه­جانبه

بین­المللی

4.02

4

029/

104/

18

واپایش مداوم صحنه ایران

نظامی

بین­المللی

3.76

3

028/

101/

19

تحریم­های فلج­کننده علیه ایران *

اقتصادی- سیاسی

بین­المللی

4.29

4

031/

112/

20

اجماع­سازی علیه ایران *

نظامی- سیاسی

بین­المللی- منطقه­ای

3.88

4

028/

101/

21

ائتلاف­سازی و منزوی­سازی ایران *

نظامی- سیاسی

بین­المللی- منطقه­ای

3.49

4

026/

094/

22

امنیتی کردن موضوع ایران *

نظامی- سیاسی

بین­المللی- منطقه­ای

3.83

4

028/

101/

23

بی­ثباتی امنیتی در ایران *

نظامی- اجتماعی

منطقه­ای

4.29

3

031/

112/

24

بی­ثباتی منطقه­ای علیه ایران *

نظامی

بین­المللی- منطقه­ای

3.87

4

028/

101/

25

طرح خاورمیانه بزرگ آمریکا *

سیاسی

بین­المللی- منطقه­ای

3.42

3

025/

090/

26

جنگ نیابتی علیه ایران

نظامی

بین­المللی- منطقه­ای

3.88

3

028/

101/

27

کاهش جمعیت در ایران

اجتماعی

ملی

3.82

3

028/

101/

28

تهدیدات شناختی علیه ایران *

نظامی- سیاسی

بین­المللی

3.69

3

027/

097/

29

سرباز هوشمند علیه ایران

نظامی

بین­المللی

3.03

3

022/

079/

30

سپر دفاع موشکی در منطقه *

نظامی

بین­المللی- منطقه­ای

3.31

3

024/

086/

31

مسابقه تسلیحاتی در منطقه غرب آسیا

نظامی

منطقه­ای

2.61

3

019/

068/

32

روابط عربستان سعودی با رژیم صهیونیستی

سیاسی

منطقه­ای

2.72

3

020/

072/

33

روابط روسیه با رژیم صهیونیستی

سیاسی

بین­المللی

2.42

3

018/

065/

34

بحران آب در ایران

اجتماعی

ملی

2.53

3

018/

065/

35

اصل هزینه- منفعت علیه ایران *

نظامی- اقتصادی

بین­المللی

2.81

3

020/

072/

36

خلاء قدرت در غرب آسیا

سیاسی

منطقه­ای

2.59

3

019/

068/

37

تهدید(جنگ) هویتی علیه ایران *

اجتماعی- نظامی

منطقه­ای- ملی

2.89

3

021/

076/

38

جمع کل

134.149

134

1

6/3

39

میانگین کل

3.6

3.6

027/

097/

 

تعداد 30 تهدید هیبریدی در سه سطح وجود دارد. سطح بین­الملل 21 تهدید، ملی 11 تهدید و منطقه­ای 9 تهدید می­باشد. تعداد 11 تهدید همزمان در دو سطح فعال می­باشند. تهدیدات هیبریدی از نظر گونه، به چهار بُعد تقسیم شده­اند. بُعد نظامی 16 نوع تهدید، بُعد سیاسی 14 نوع، بُعد اجتماعی 10 نوع و بُعد اقتصادی 5 نوع تهدید می­باشد. تعداد 15 نوع همزمان دارای دو نقش می­باشند. طبق نمودار زیر تعداد 21 تهدید هیبریدی بر سطح امنیت بین­الملل ج.ا.ایران موثر هستند.

 

 

 

نمودار شماره 1: میزان تأثیر تهدیدات هیبریدی بر سطح امنیت بین­الملل ج.ا.ایران

بر اساس جدول شماره2، تعداد 9 تهدید هیبریدی بر سطح امنیت منطقه­ای ج.ا.ایران موثر هستند، نمودار زیر بیانگر میزان تأثیر این تهدیدات است.

 

نمودار شماره 2: میزان تأثیر تهدیدات هیبریدی بر سطح امنیت منطقه­ای ج.ا.ایران

بر اساس جدول شماره2، تعداد 11 تهدید هیبریدی بر سطح امنیت ملی ج.ا.ایران موثر هستند، نمودار زیر بیانگر میزان تأثیر این تهدیدات است.

 

 

نمودار شماره 3: میزان تأثیر تهدیدات هیبریدی بر سطح امنیت ملی ج.ا.ایران

بر اساس جدول شماره2، تعداد 16 تهدید هیبریدی نظامی بر سطوح محتلف امنیت ج.ا.ایران موثر هستند، نمودار زیر بیانگر میزان تأثیر این تهدیدات است.

 

 

نمودار شماره 4: میزان تأثیر تهدیدات هیبریدی نظامی بر سطوح مختلف امنیت ج.ا.ایران

بر اساس جدول شماره2، تعداد 14 تهدید هیبریدی سیاسی بر سطوح محتلف امنیت ج.ا.ایران موثر هستند، نمودار زیر بیانگر میزان تأثیر این تهدیدات است.

 

نمودار شماره 5: میزان تأثیر تهدیدات هیبریدی سیاسی بر سطوح مختلف امنیت ج.ا.ایران

بر اساس جدول شماره2، تعداد 10 تهدید هیبریدی اجتماعی بر سطوح محتلف امنیت ج.ا.ایران موثر هستند، نمودار زیر بیانگر میزان تأثیر این تهدیدات است.

 

نمودار شماره 6: میزان تأثیر تهدیدات هیبریدی اجتماعی بر سطوح مختلف امنیت ج.ا.ایران

بر اساس جدول شماره2، تعداد 5 تهدید هیبریدی اقتصادی بر سطوح محتلف امنیت ج.ا.ایران موثر هستند، نمودار زیر بیانگر میزان تأثیر این تهدیدات است.

 

نمودار شماره 7: میزان تأثیر تهدیدات هیبریدی اقتصادی بر سطوح مختلف امنیت ج.ا.ایران

در تهدیدات سنتی شروع جنگ با دولت­ها، اجرای جنگ با نظامیان و خاتمه جنگ با دولت­ها بود. اما چنانچه تهدیدات هیبریدی تبدیل به جنگ شود، شروع جنگ با بازیگران[7]، اجرای جنگ با ملت­ها، مدیریت جنگ با دولت­ها و حمایت مردمی با محوریت نظامیان و نهایتاً خاتمه جنگ با دولت­ها می­باشد. در کشورهایی که دارای رویکرد تهدیدمحور هستند، تهدیدات باعث مخدوش شدن سطح امنیت می­گردد، اما در کشورهایی که دارای رویکرد امنیت­محور هستند، امنیت پایدار باعث کاهش یا دفع تهدید می­گردد. رابطه بین تهدیدات سنتی و سطوح امنیت به­صورت دوطرفه است، یعنی از یک­طرف نوع، میزان و شدت تهدیدات سنتی باعث مخدوش شدن سطح امنیت می­گردد و از طرفی دیگر امنیت پایدار باعث کاهش و یا دفاع تهدید سنتی می­گردد. رابطه تهدیدات هیبریدی با سطوح امنیت بیشتر به­صورت یکطرفه است، یعنی شدت و میزان تهدید هیبریدی به­قدری زیاد است که از طریق ایجاد بحران، امنیت یک کشور را مختل و ژله­ای می­نماید و هرچه امنیت پایدار و باثبات در کشور وجود داشته باشد بازهم امنیت مخدوش می­گردد به عبارتی دیگر امنیت پایدار نمی­تواند تهدید هیبریدی را به­طور کامل کاهش یا دفع نماید، شاید مقدار کمی از آن را مدیریت نماید.

نتیجه­گیری

پاسخ سوال اصلی تحقیق: براساس تجزیه و تحلیل به­عمل آمده از پرسشنامه­های دریافتی اغلب تهدیدها  به­صورت ترکیبی می­باشند یعنی همزمان دارای 2 نقش و یا 2 سطح هستند. اغلب تهدیدهای نظامی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی به­صورت همزمان (همزمانی چند تهدید) و هم­افزا اجرا می­شوند. تهدیدهای نظامی بیشترین آمار را به خود اختصاص داده است، این امر بیانگر این است که هنوز تهدیدهای نظامی ارزش خود را حفظ نموده اما تاکتیک، تکنیک و روش اجرای آن تغییر یافته است. تهدیدهای نظامی از حالت سخت و فیزیکی به حالت نرم و هوشمند تبدیل شده است، به همین دلیل رویکرد تهدیدهای نظامی از تخریب­محور به تأثیرمحور تغییر یافته است. این تغییر رویکرد باعث پدیدار شدن تهدیدهای هیبریدی شده است. هرچه از شدت تخریب و هزینه تهدیدهای نظامی کاسته شود و از طرفی هرچه تهدیدهای نظامی با سایر تهدیدها به­خصوص تهدید سیاسی ترکیب شود، تهدیدات هیبریدی برجسته­تر و نمایان می­گردد. تهدیدهای سیاسی دومین نوع تهدیداتی هستند که به­صورت ترکیبی و همزمان با تهدیدهای نظامی اجرا می­گردند. ترکیب تهدیدهای نظامی با سیاسی یکی از مصادیق تهدیدهای هیبریدی است. تهدیدهای اجتماعی و اقتصادی، سومین و چهارمین نوع تهدید هستند که به­صورت ترکیبی با تهدیدهای نظامی و سیاسی اجرا می­گردند. ترکیب تهدیدات باعث هم­افزایی در اجرای تهدید می­گردد. با توجه به این که تهدیدات موجود بیشتر در سطح بین­الملل و ملی می­باشند، می­توان ادعا نمود که دشمن از طریق ترکیب همزمان انواع تهدیدها در سطح بین­الملل و ملی به­دنبال اجرای راهبرد «فشار از بیرون و تهی­سازی از درون» است. پس دشمن قصد دارد انواع تهدیدات هیبریدی(نظامی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی) را همزمان علیه سطوح امنیت ج.ا.ایران اجرا نماید. در تهدیدات هیبریدی دشمن تلاش می­کند مردم را در مقابل نظام و دولت قرار دهد، بنابراین فرآیند تبدیل تهدیدات سنتی به جنگ با فرآیند تبدیل تهدیدات هیبریدی به جنگ متفاوت است. شکل شماره 2 بیانگر نحوه­ی تبدیل تهدیدات سنتی به جنگ است که فرآیند شروع و خاتمه جنگ­های گذشته را نشان می­دهد، شکل شماره 3 بیانگر نحوه­ی تبدیل تهدیدات هیبریدی به جنگ است که فرآیند شروع و خاتمه جنگ­های آینده را نشان می­دهد.

 

شکل شماره 3:  فرآیند تبدیل تهدیدات هیبریدی به جنگ

شکل شماره 2:  فرآیند تبدیل تهدیدات سنتی  به جنگ

 

 

 

نتیجه مهم و اساسی تحقیق این است که طبق شکل شماره 4 کاربست تهدیدات سنتی با سطوح امنیت به­صورت دوطرفه است، یعنی به همان میزان که تهدیدات سنتی باعث ایجاد اختلال در سطح امنیت یک کشور می­شود، به همان میزان هم امنیت پایدار و باثبات باعث کاهش یا دفع تهدید می­گردد. کشورهایی که رویکرد تهدیدمحور دارند از طریق تهدید کردن کشور هدف به­دنبال مختل نمودن امنیت آن کشور هستند، این رویکرد بسیار هزینه­بر بوده و ممکن است تبدیل به جنگ شود. کشورهایی که رویکرد امنیت­محور دارند از طریق ایجاد امنیت پایدار و باثبات به­دنبال دفع یا کاهش تهدید هستند، این رویکرد کم­هزینه بوده و به احتمال زیاد تبدیل به جنگ نمی­شود. با توجه به مطالب بالا می­توان نتیجه گرفت که رویکرد امنیت­محوری بهتر از رویکرد تهدیدمحوری است. کاربست تهدیدات هیبریدی با سطوح امنیت بیشتر به­صورت یک­طرفه است، یعنی باوجود ثبات و امنیت پایدار، تهدیدات هیبریدی، امنیت کشور را مختل نموده و باعث ایجاد بی­ثباتی و ناامنی  می­گردد. نمونه بارز آن فتنه سال 1388 که از جنس سیاسی و اجتماعی بود، اغتشاشات سال 1396 که از جنس اقتصادی (مطالبات معیشتی) و اجتماعی بود. یکی دیگر از مصادیق تهدیدات هیبریدی که از نوع نظامی است تلاش برای محدود کردن اقتدار دفاعی ج.ا.ایران از طریق متوقف کردن فعالیت­های موشکی و کاهش نفوذ منطقه­ای ج.ا.ایران است. بنابراین طبق شکل شماره 5 کاربست و رابطه تهدیدات هیبریدی با سطوح امنیت بیشتر به­صورت یکطرفه است، البته ثبات و امنیت پایدار تا حدودی باعث کاهش اثر تهدیدات هیبریدی می­گردد، اما قابلیت دفع یا خنثی نمودن کامل آن را ندارد، به همین دلیل در شکل شماره 5 فلش نازک از امنیت به سوی تهدیدات هیبریدی کشیده شده است. باوجود این که ج.ا.ایران کشوری باثبات و جزیره­ی امن منطقه است، اما دشمن طی سال­های اخیر، از طریق اجرای تهدیدات هیبریدی، به­دنبال غافلگیری راهبردی و کاهش ضریب امنیت بین­المللی، منطقه­ای و ملی ج.ا.ایران بوده است. بنابراین تنها راه نجات کشور، وحدت بین مردم و مسئولین، استحکام ساخت درونی نظام با تکیه بر قدرت­درون­زای داخلی و مقاومت در مقابل زیاده‎خواهی دشمن است، این امر مهم از طریق بصیرت و ولایت­مداری محقق می­گردد.

 

 

تهدیدات سنتی

امنیت پایدار

تهدیدات هیبریدی

امنیت پایدار

 

شکل شماره 4: رابطه تهدیدات سنتی با سطوح امنیت 

 

شکل شماره 5: رابطه تهدیدات هیبریدی با سطوح امنیت 

 

 

 

 

 

 

 

 

بر اساس تجزیه و تحلیل به­عمل آمده تفاوت بین تهدیدات سنتی با تهدیدات هیبریدی طبق جدول زیر می­باشد.

جدول شماره 3: مقایسه تطبیقی بین تهدیدات سنتی با تهدیات هیبریدی

ردیف

ویژگی تهدیدات سنتی

 

ویژگی تهدیدات هیبریدی

1

هدف: دولت- نیروهای مسلح- زیرساخت­ها- مردم

 

هدف: مردم- زیرساخت­ها- دولت- نیروهای مسلح

2

زمان زیاد وهزینه زیاد

 

زمان کم و هزینه کم

3

اثرگذاری مقطعی و ماندگاری کم

 

اثرگذاری بلندمدت و ماندگاری زیاد

4

بی­ثباتی بطئی و سطحی

 

بی­ثباتی امنیتی و عمیق

5

ایجاد شکاف بین مردم و مسئولین

 

ایجاد گسل بین مردم با نظام

6

فشار مستقیم به دولت

 

فشار غیرمستقیم به مردم

7

اختلال در تصمیم­گیری و مدیریت کشور

 

تسلیم شدن در مقابل خواسته­های نامشروع

8

متکی به تجهیزات و سلاح­های سخت­افزاری

 

متکی به سلاح­های نرم­افزاری مثل فضای مجازی و رسانه

9

تخریب زیرساخت­ها وتضعیف نیروهای مسلح

 

تضعیف روحیه مقاومت و ازبین بردن حمایت مردمی

10

متکی به ظرفیت­های نظامی و دولتی

 

استفاده از تمام منابع نظامی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و ظرفیت­های مردمی و بخش خصوصی

11

متکی به ائتلاف­های رسمی

 

استفاده از گروه­های فراملی و ائتلاف­های غیررسمی

12

تبدیل به جنگ مستقیم و محدود می­شود

 

تبدیل به جنگ نیابتی و تمام­عیار می­شود

13

امنیت و ثبات یک کشور را ژله­ای و شکننده می­کند

 

امنیت و ثبات یک منطقه را مختل می­کند.

تعداد 30 نوع تهدید در 4 بُعد احصاء شده است اما چون 15 نوع از تهدیدها همزمان دارای 2 نقش است، درمجموع از نظر گونه­شناسی تعداد 45 نوع تهدید هیبریدی در 4 بُعد به­دست آمده است، اولویت­بندی این تهدیدات عبارتند از: الف- تهدیدات نظامی 16 نوع، ب- سیاسی 14 نوع، ج- اجتماعی 10 نوع، د- اقتصادی 5 نوع. تعداد 11 نوع از تهدیدات هیبریدی همزمان در 2 سطح فعال هستند، درمجموع از نظر سطوح امنیت 41 تهدید در 3 سطح نقش­آفرینی می­کنند. اولویت­بندی سطوح تهدیدات عبارتند از: الف- سطح بین­المللی 21 نوع تهدید، ب- سطح منطقه­ای 9 نوع تهدید، ج- سطح ملی 11 نوع تهدید. بر اساس طیف لیکرت میانگین تهدیدات از 1 تا 5 محاسبه شده است. تهدیداتی که میانگین آنها از حد متوسط به بالا یعنی عدد 3 به به بالا است به­عنوان تهدیدات هیبریدی موثر شناسایی شده­اند. طبق جدول شماره 4 میزان اثرگذاری تهدیدات هیبریدی بر سطح امنیت بین­المللی و ملی درحد خیلی زیاد است، اما در سطح منطقه­ای درحدزیاد می­باشد. بنابراین خطرناکترین نوع تهدیدات هیبریدی علیه ج.ا.ایران در سطح بین­الملل و ملی وجود دارد. این امر تأیید کننده راهبرد «فشار از بیرون و تهی­سازی از درون» است. جدول زیر بیانگر میزان تأثیر انواع تهدیدات هیبریدی علیه ج.ا.ایران در سطح بین­الملل، منطقه­ای و ملی است، میانگین کل انواع تهدیدات در سطوح مختلف محاسبه شده و طبق جدول و نمودار زیر می­باشد.

جدول شماره 4: میزان تأثیر کل تهدیدات هیبریدی بر سطوح مختلف امنیت

ردیف

سطح تهدید

جمع کل

میانگین کل

1

تهدیدات هیبریدی بین­المللی

16.11

4.03

2

تهدیدات هیبریدی منطقه­ای

11.95

3.98

3

تهدیدات هیبریدی ملی

16.09

4.02

 

 

نمودار شماره 8: میزان تأثیر کل تهدیدات هیبریدی بر سطوح مختلف امنیت

الف- پاسخ سوال فرعی اول: طبق جدول زیر تعداد 16 تهدید نظامی در سه سطح احصاء شده است. از 16 تهدید 9 نوع آن همزمان دارای 2 نقش (6 تهدید همزمان سیاسی، 1 تهدید اجتماعی و 2 تهدید اقتصادی) می­باشند.  تقسیم­بندی سطوح تهدیدات نظامی عبارتست از: تعداد، 2 تهدید نظامی در سطح ملی، 8 تهدید در سطح منطقه­ای و 15 تهدید در سطح بین­المللی قرار دارد. تعداد 9 تهدید همزمان در دو سطح فعال می­باشند.  (سطح بین­المللی و   منطقه­ای 7 تهدید و سطح بین­المللی و ملی 2 تهدید) وجود 15 تهدید نظامی در سطح بین­الملل بیانگر راهبرد «فشار از بیرون» است که توسط دشمن در حال حاضر اجرا می­گردد. تهدیدات هیبریدی ناشی از ترکیب انواع تهدیدات است. تهدیدهایی که دارای علامت ستاره می­باشند دارای دو نقش و یا دوسطح همزمان می­باشند. جدول و نمودار زیر بیانگر میزان تأثیر تهدیدات هیبریدی نظامی بر سطوح مختلف امنیت (بین­المللی، منطقه­ای و ملی) ج.ا.ایران است.

جدول شماره 5: میزان تأثیر تهدیدات هیبریدی نظامی بر سطوح مختلف امنیت ج.ا.ایران

ردیف

نوع تهدید

جمع کل میزان تأثیر

میانگین کل

1

تهدیدهای هیبریدی نظامی بین­المللی

61.12

3.82

2

تهدیدهای هیبریدی نظامی منطقه­ای

31.23

3.90

3

تهدیدهای هیبریدی نظامی ملی

7.2

3.60

 

 

نمودار شماره 9: میزان تأثیر تهدیدات هیبریدی نظامی بر سطوح مختلف امنیت ج.ا.ایران

ب- پاسخ سوال فرعی دوم: طبق جدول زیر تعداد 14 تهدید سیاسی در سه سطح احصاء شده است. از 14 تهدید 10 نوع آن همزمان دارای 2 نقش (6 تهدید همزمان نظامی، 3 تهدید همزمان اجتماعی و 1 تهدید همزمان اقتصادی) می­باشند. تقسیم­بندی سطوح تهدیدات سیاسی عبارتست از: تعداد، 4 تهدید سیاسی در سطح ملی، 5 تهدید در سطح منطقه­ای و 10 تهدید در سطح بین­المللی قرار دارد. تعداد 5 تهدید همزمان در دو سطح بین­المللی و منطقه­ای   نقش­آفرینی می­کنند. وجود 10 تهدید سیاسی در سطح بین­الملل بیانگر راهبرد «فشار از بیرون» است که توسط دشمن در حال حاضر اجرا می­گردد. جدول و نمودار زیر بیانگر میزان تأثیر تهدیدات هیبریدی سیاسی بر سطوح مختلف امنیت (بین­المللی، منطقه­ای و ملی) ج.ا.ایران است.

جدول شماره 6: میزان تأثیر انواع تهدیدات هیبریدی سیاسی در سطوح مختلف امنیت

ردیف

نوع تهدید

جمع کل میزان تأثیر

میانگین کل

1

تهدیدهای هیبریدی سیاسی بین­المللی

38.9

3.89

2

تهدیدهای هیبریدی سیاسی منطقه­ای

18.84

3.76

3

تهدیدهای هیبریدی سیاسی ملی

16.70

4.18

 

 

 

نمودار شماره 10: میزان تأثیر تهدیدات هیبریدی سیاسی بر سطوح مختلف امنیت ج.ا.ایران

ج- پاسخ سوال فرعی سوم: طبق جدول زیر تعداد 10 تهدید اجتماعی در سه سطح احصاء شده است. از 10 تهدید 6 نوع آن همزمان دارای 2 نقش (3 تهدید همزمان سیاسی، 1 تهدید نظامی و 2 تهدید اقتصادی) می­باشند.     تقسیم­بندی سطوح تهدیدات اجتماعی عبارتست از: 8 تهدید اجتماعی در سطح ملی، 1 تهدید در سطح منطقه­ای و 2 تهدید در سطح بین­المللی قرار دارد. تعداد 1 تهدید همزمان در دو سطح بین­المللی و ملی نقش­آفرینی می­کند. وجود 8 تهدید اجتماعی در سطح ملی بیانگر راهبرد «تهی­سازی از درون» است که توسط دشمن در حال حاضر اجرا  می­گردد. جدول و نمودار زیر بیانگر میزان تأثیر تهدیدات هیبریدی اجتماعی بر سطوح مختلف امنیت (بین­المللی، منطقه­ای و ملی) ج.ا.ایران است.

 

 

 

 

جدول شماره 7: میزان تأثیر انواع تهدیدات هیبریدی اجتماعی در سطوح مختلف امنیت

ردیف

نوع تهدید

جمع کل میزان تأثیر

میانگین کل

1

تهدیدهای هیبریدی اجتماعی بین­المللی

8.56

4.28

2

تهدیدهای هیبریدی اجتماعی منطقه­ای

4.29

4.29

3

تهدیدهای هیبریدی اجتماعی ملی

37.68

4.19

 

 

نمودار شماره 11: میزان تأثیر تهدیدات هیبریدی اجتماعی بر سطوح مختلف امنیت ج.ا.ایران

د- پاسخ سوال فرعی چهارم: طبق جدول زیر تعداد 5 تهدید اقتصادی در سه سطح احصاء شده است. هر 5 تهدید همزمان دارای 2 نقش (2 تهدید همزمان اجتماعی، 2 تهدید نظامی و 1 تهدید سیاسی) می­باشند. تقسیم­بندی سطوح تهدیدات اقتصادی عبارتست از: تعداد، 2 تهدید اقتصادی در سطح ملی و 4 تهدید در سطح بین­المللی قرار دارد، تهدید اقتصادی در سطح منطقه­ای وجود ندارد. تعداد 2 تهدید همزمان در دو سطح بین­المللی و ملی نقش­آفرینی می­کنند. وجود 4 تهدید اقتصادی در سطح بین­الملل بیانگر راهبرد «فشار از بیرون» است که توسط دشمن در حال حاضر اجرا می­گردد. جدول و نمودار زیر بیانگر میزان تأثیر تهدیدات هیبریدی اقتصادی بر سطوح مختلف امنیت (بین­المللی، منطقه­ای و ملی) ج.ا.ایران است.

 

 

 

جدول شماره 8: میزان تأثیر انواع تهدیدات هیبریدی اقتصادی در سطوح مختلف امنیت

ردیف

نوع تهدید

جمع کل میزان تأثیر

میانگین کل

1

تهدیدهای هیبریدی اقتصادی بین­المللی

16.46

4.12

2

تهدیدهای هیبریدی اقتصادی ملی

12.35

4.12

 

 

نمودار شماره 12: میزان تأثیر تهدیدات هیبریدی اجتماعی بر امنیت بین­المللی و ملی ج.ا.ایران

پیشنهادات

1- ج.ا.ایران با طیفی وسیعی از تهدیدات نوین و پیچیده مواجه است. به این جهت نیازمند اتخاذ نوعی راهبرد امنیتی است که تامین کننده حداکثر منافع و امنیت ملی باشد. این راهبرد باید، قابلیت پاسخگویی به تهدیدات متنوع را به­صورت همزمان داشته باشد. در«نظام چندوجهی» جهت مقابله با «تهدیدات چندوجهی» نظریه آرمان­گرایی در هدف و واقع­گرایی در عمل که برگرفته از منویات امام خامنه­ای (مدظله­العالی) است، به عنوان یک دیدگاه امنیتی جدید پیشنهاد می­گردد.

2- مقابله با تهدیدهای هیبریدی، صرفا با بهره­گیری از روش­های نظامی برای مقابله برای عملیات تثبیتی طولانی مدت و پرشدت حاصلی دربر ندارد بلکه توصیه کلیدی براین است که کشورهای مورد تهدید هیبریدی به عملیات­های «تاثیرمحور و ناهمگون» که همزمان دشمنان، با قساوت بیشتری اینگونه عملیات­ها را به­کار می­گیرند؛ با دقت بیشتری توجه نمایند.

3- تهدید هیبریدی مهمترین شیوه برگزیده و مورد استفاده غرب در نبردها و کشاکش­های سیاسی– امنیتی در منطقه غرب آسیا خواهد بود و لذا این مهم باید به عنوان نکته­ای حائز اهمیت در کلیه طرح­های دفاعی و یا تجدید نظر در ساختار ن.م. و بسیج مردمی و نبرد دفاعی غیرعامل ملحوظ نظر قرار گیرد.

4- بر اساس اصل «هزینه- منفعت» ایجاد امنیت کم­هزینه­تر از دفع تهدید است. «تهدید محوری» زمانی در دستور کار قرار می­گیرد که موجودیت کشور و نظام در خطر باشد، در این حالت توسعه­ای ایجاد نمی­شود فقط باید بدنبال بازدارندگی و حفظ موقعیت کشور بود. رویکرد تهدید محوری به بازدارندگی ختم می­شود، بازدارندگی مانع از پیشرفت می­گردد. چنانچه بازدارندگی موثر نشود این رویکرد تبدیل به جنگ می­شود، بنابراین رویکرد تهدیدمحوری نباید در دستور کار قرار گیرد.

5- ایجاد امنیت کم­هزینه­تر از دفع تهدید است. «امنیت­محوری» باعث ایجاد توسعه می­شود رویکرد امنیت­ محوری چون فرصت­ساز و توان­محور است، به «قدرت­افکنی و قدرت­سازی و قدرت­افزایی» ختم می­شود، این رویکرد چون توان­محور است به احتمال خیلی­زیاد تبدیل به جنگ نمی­شود، به همین دلیل این رویکرد نسبت به رویکرد تهدید محوری دارای اهمیت بیشتری است و باید در دستور کار قرار گیرد.

6- دشمن از یک­طرف به­دنبال مشروعیت­سازی اقدامات نامشروع خود علیه ایران و از طرفی دیگر مشروعیت­زدایی از اعتبار و وجهه قانونی ایران است، پس ج.ا.ایران باید پیوندهای اساسی خود را با بازیگران و کشورهای منطقه­ای و فرامنطقه­ای افزایش دهد و مطلوبیت­های آنها را رعایت نماید و از طرفی رویکرد «قدرت­محوری» و «امنیت­محوری» را در همه حوزه­های سیاسی، اقتصادی، نظامی و فرهنگی با هدف ارتقاء ظرفیت­های موردنظر دنبال نماید.

7- استحکام ساخت درونی نظام با تکیه بر قدرت درون­زای داخلی بهترین روش برای مبارزه با راهبرد «تهی­سازی از درون و فشار از بیرون» است.

8- بهترین روش برای مبارزه با تحریم­های فلج­کننده و تأمین مطالبات مردمی، تکیه بر تولید ملی و اجرای  اصل 44 قانون اساسی مبنی بر خصوصی­سازی و توجه جدی به سیاست­های اقتصاد مقاومتی است.

9- از بین بردن شکاف راهبردی بین مردم با مسئولین و مبارزه با نفوذ همه­جانبه دشمن در ارکان نظام، باعث تقویت امنیت و ثبات داخلی می­گردد.

10- مقابله با طرح خاورمیانه بزرگ و ممانعت از اجرای مسابقه تسلیحاتی باعث ایجاد ثبات و از بین رفتن خلاء قدرت در منطقه غرب آسیا می­گردد.

 

  1. نهج البلاغه، ترجمه سید جعفر شهیدی، (1381)، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، چاپ سوم.
  2. افتخاری، اصغر، (1385)، کالبد شکافی تهدید، دانشگاه امام حسین(ع).
  3. بوزان، باری، مردم، دولت‌ها، هراس، (1387)، ترجمه و انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی.
  4. حافظ‌نیا، محمدرضا، (1390)، اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک، ‌مشهد، انتشارات پاپلی.
  5. روشندل، جلیل، (1374)، امنیت ملی و نظام بین‌الملل، تهران، انتشارات سمت.
  6. زهدی، یعقوب و کلانتری، فتح­ا... (1395)، واکاوی پارادایم­های جنگ آینده، تهران، مرکز تحقیقات راهبردی دفاعی.
  7. زارع، بیژن، (1383)، بررسی مطالعات انسانی در باره دفاع مقدس (جنگ)، تهران، معاونت فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم تحقیقات و فناوری.
  8. عبدالله خانی، علی، نظریه امنیت، (1382)، انتشارات مؤسسه مطالعات و تحقیقات بین المللی ابرار معاصر.
  9. کلانتری، فتح­ا... و اصغر افتخاری، (1393)، بررسی و تبیین راهبرد تهدید در مقابل تهدید در سیاست دفاعی ج.ا.ایران، فصلنامه شماره 88 سیاست دفاعی، تهران، انتشارات دانشگاه امام حسین(ع).
  10. کلانتری، فتح­ا...، (1396)، تهدیدات امنیتی منطقه غرب آسیا، مجموعه مقالات دومین کنفرانس امنیتی تهران، تهران، انتشارات ابرار معاصر ایران.
  11. مرادیان، محسن، شناخت و ارزیابی تهدیدات نظامی آینده در حوزه مأموریت آجا، (1394)، مرکز مطالعات راهبردی آجا.
  12. مرادیان، محسن، مبانی نظری امنیت، (1391)، انتشارات دانشکده علوم و فنون فارابی.
  13. مرادیان، محسن، (1397)، درک امنیت و ماهیت تهدیدات، تهران دانشگاه عالی دفاع ملی.
  14. ساعد، نادر و علی­دوستی، قاسم، دیپلماسی دفاعی تطبیقی و ترسیم سازواره الگوی مدیریت آن(1390) در ج.ا.ا. فصل­نامه راهبرد دفاعی شماره 34.